'Ik had een zwarte bh aan met kleine motiefjes'

recensie Voor sommigen westerlingen is moeizaam reizen door een moeizaam land een uitdaging. De ene tegenslag is nog niet overwonnen of, heerlijk, de andere dient zich alweer aan. Wrakke bussen rijden rakelings langs ravijnen, louche taxichauffeurs draaien je een poot uit, de hitte is ondraaglijk -maar tjonge, wat zijn de ontberingen toch spannend en authentiek.

De Deense Nina Rasmussen trok drie maanden in haar eentje door Iran, en schreef er een dik boek over, Sluiers van Teheran. Het waarom van haar reis is nogal magertjes. Ze schrijft dat ze nieuwsgierig is, zin heeft in, jawel, een uitdaging en dol is 'op het bestuderen van de cultuur en de verschillen tussen mensen'. Daarbij is ze iemand die wil doen waar ze 'echt voor gaat'. ,,Ik had geprobeerd er in mijn leven een principe van te maken dat als er iets was wat ik wilde, ik er ook de moed voor moest hebben om het door te zetten.'' Maar bovenal is ze een babyboomer-op-leeftijd, op zoek naar wat deining in het comfortabele bestaan.

Rasmussen, hoewel gewapend met een onuitputtelijke creditcard, wil alleen in de allergoedkoopste hotels slapen. Daar komt ze namelijk zo fijn met de bevolking in aanraking. Nog liever teert Nina wekenlang op de gastvrijheid van een arme Iraanse familie, ook al kan ze na de eerste kennismaking weinig sympathie voor hen opbrengen. Iran is voor haar 'een mysterie van ongrijpbare dimensies', maar het moet natuurlijk niet te ver gaan. Als ze het zoontje van een van haar gastgezinnen wreed in de weer ziet met een vogeltje is ze gechoqueerd. ,,Ik vond deze grove vorm van vermaak verschrikkelijk'', schrijft ze. ,,Het idee dat de kinderen werden opgevoed zonder het lijden van dieren te zien, verpestte mijn humeur.''

Na een paar maanden in dit broeierige land -waar op een blote enkel al straf staat- snakt Rasmussen naar seks. ,,Majid was niet knap, maar hij had een mannelijk uiterlijk dat mijn aandacht had getrokken vanaf het moment dat we op zijn kamer waren gaan zitten.'' Even later legt Majid een hand op haar borst. ,,Ik was niet helemaal zonder schuld want ik had een zwart T-shirt aangedaan dat een beetje doorzichtig was en daaronder een zwarte bh met kleine motiefjes aan de randen.''

Heel soms heeft de dekselse Nina een moment van reflectie. ,,Veel wat te maken had met religie en traditie was nog steeds onbegrijpelijk voor mij. Gelukkig was er één ding dat hetzelfde bleef en dat was de medemenselijkheid. Die was hier net zo herkenbaar als op alle andere plekken in de wereld.''

Ook de Nederlandse journaliste Nies Medema reisde maandenlang door Iran. Ook zij logeerde bij families thuis, en ook zij schreef een boek over haar ervaringen: In de hemel krijg je fruit. De titel verwijst naar een nogal in het oog springend verschil tussen de seksen. Oppassende moslimmannen wacht in het hiernamaals een stoet van opwindende, zestienjarige meisjes; vrome moslimvrouwen mogen ter beloning voor eeuwig fruit eten.

Anders dan haar Deense tegenvoeter gaat Medema goed voorbereid op reis, en spreekt ze een beetje Farsi. Haar orthodox-christelijke achtergrond helpt haar, schrijft ze, om te begrijpen dat verhoudingen en gebruiken in de praktijk 'vaak heel wat minder star' zijn dan de officiële geloofsregels voorschrijven. Medema is een niet altijd even meeslepend auteur, en de hoeveelheid personages duizelt al snel. Maar haar beschrijvingen en analyses van het hedendaagse Iran zijn intelligent, de moeite waard, en een verademing na het kokette gekakel van de Deense.

Medema's boek eindigt in mineur. Ze was op zoek naar ,,de normaliteit van het Iraanse leven om te kunnen bevestigen dat we in feite allemaal mensen zijn''. Gaandeweg beseft ze dat ze haar Iraanse vrienden nooit helemaal zal begrijpen, hoe verbonden ze zich ook met hen voelt. Een mens is een mens, natuurlijk; onderdrukking maakt alle verschil.

De gematigde president Khatami, sinds voorjaar 1997 aan de macht in Iran, heeft 'verbeteringen' doorgevoerd. Maar de invloed van de islamitische schriftgeleerden blijft onverminderd groot. Gewone mensen leven tegenwoordig in relatieve veiligheid, zegt een van haar gastheren. ,,Maar onze geest is gespleten. Wat we buiten zeggen en wat we binnen zeggen, zijn twee totaal verschillende dingen en wat we buiten doen dringt onze gedachten binnen. Dat heeft Khatami allemaal niet kunnen veranderen.''