Robotjongen met Oedipus-complex

recensie In de slotfase van 'A.I. artificial intelligence' toont Steven Spielberg een ijzingwekkend toekomstvisioen van Manhattan als een verloren stad aan het einde van de wereld.

Door het broeikaseffect zijn de poolkappen gesmolten en steden als Amsterdam, Venetië en New York zijn weggevaagd door de golven, zo is ons aan het begin van de film al in een plechtige Britse voice over (ingesproken door Ben Kingsley) medegedeeld. De beide torens van het World Trade Center behoren in 'A.I.' tot de weinige overgebleven bouwwerken die nog hoog boven het wateroppervlak uit torenen, onverwoestbaar, als een soort stille getuigen van het leven dat er ooit was. Het is een aangrijpend science-fiction-beeld, met een inmiddels onvermijdelijke historische waarde, gefilmd vanuit de cockpit van een klein, supersonisch vliegtuigje dat afkoerst op de resten van de gezonken stad. Dat juist de Twin Towers in Spielbergs wonderlijke verbeelding van een toekomstige apocalyps ongeschonden zijn gebleven, geeft wel aan hoe volkomen absurd de werkelijkheid is.

'Waar de mens toe in staat is', dat is het thema waar Spielberg zich voor 'A.I.' in vastbeet. Of liever gezegd, waar wijlen Stanley Kubrick zich de laatste twintig jaar van zijn leven in vastbeet. De regisseur van visionaire meesterwerken als 'Dr. Strangelove, or how I learned to stop worrying and love the bomb', '2001: a space odyssey' en 'A clockwork orange' liep al jaren rond met het idee voor een film over artificiële intelligentie. Eind jaren zeventig kocht hij al de rechten van Brian Aldiss' science-fiction-verhaal 'Super-toys last all summer long' (1969), om de ladingen met aantekeningen en schetsen die hij vervolgens maakte, halverwege de jaren negentig over te dragen aan Steven Spielberg, wiens 'Jurassic Parc' hij naar verluidt zeer bewonderde, vooral om zijn technische vernuft. Dat Kubrick met 'Eyes wide shut' zijn zwanenzang zou maken en niet meer toe zou komen aan de geplande productie van 'A.I.', leidde ertoe dat Spielberg het project in zijn eentje voltooide. 'A.I.' is aldus een wonderlijke samenwerking geworden tussen Kubrick en Spielberg, twee filmreuzen die zo op het eerste gezicht weinig met elkaar van doen hebben. Kubrick werkte immers vooral met het hoofd, Spielberg laat zich graag leiden door het hart.

Bij het kijken naar 'A.I.' schieten de gedachten continu heen en weer tussen deze twee filmgrootheden. Zo ontlenen de openingsscènes veel aan de gedragen sfeer van 'Eyes wide shut'. In alle rust ontvouwt Spielberg het verhaal waarin een wetenschapper (William Hurt) zijn idee voor een robotzoon lanceert. We bevinden ons in een wereld waarin tal van huishoudelijke klussen al door robots worden opgeknapt. Een robot die liefde kan geven, en die kan dromen als een mens, ontbreekt nog. Terecht stelt een wetenschapster in deze fase de vraag waar de verantwoordelijkheid van de mens ligt. De vraag of de mens ook liefde terug kan geven, hangt zelfs als een belangwekkende morele kwestie boven de film, zeker wanneer het robotjongetje David als een engel ten tonele verschijnt en de 12-jarige 'Sixth Sense'-ster Haley Joel Osment in een weergaloze vertolking van half-mens, half-machine de hoogmoed van de hem omringende mensen te kijk zet. Het blijft gissen naar de wijze waarop Kubrick de Werdegang van David zou hebben verbeeld, 'de liefdesrobot' die in een aangrijpende scène verstoten wordt door zijn 'adoptiemoeder' (Frances O'Connor) en die vervolgens samen met de wat oudere 'seksrobot' Gigolo Joe (fantastisch vertolkt door Jude Law) hemel en aarde zal bewegen om die moederliefde terug te winnen. In zijn drang om mens te worden en daarmee moederliefde te ontvangen, spiegelt David zich vooral aan Pinokkio, de houten sprookjesfiguur die door tussenkomst van een goede fee mens werd. Spielberg houdt stevig vast aan dat sprookje, waardoor de ongetwijfeld meer mysogiene gedachten van Kubrick op de achtergrond belanden. 'A.I. artifical intelligence' is uiteindelijk het verhaal geworden van een robotjongetje met een Oedipus-complex dat even lief is als het buitenaardse wezentje in 'E.T. the extra-terrastrial'. De titels hebben ook opvallend veel van elkaar weg.