Monoloog van de duivel

recensie Pas tussen de veertien en zeventien jaar moet Fernando Pessoa (1888-1935) zijn geweest toen hij de tekst van 'Het uur van de duivel' schreef. Zoals het merendeel van het oeuvre van de Portugese schrijver is het gereconstrueerd op basis van onderzoek van zijn literaire nalatenschap dat enkele tienduizenden losse velletjes telt.

De Portugese uitgever Assirio & Alvim beschikt sinds een aantal jaren over Pessoa's erfenis en heeft zich ten doel gesteld aan de hand van de originele manuscripten reeds verschenen werk te herzien en wat nog niet uitgegeven is alsnog te publiceren. Gezien het fragmentarische karakter van het oeuvre en Pessoa's gewoonte om te schrijven op alles wat papier is (bonnetjes, brieven etc.), moet altijd eerst vastgesteld worden met welke tekst men eigenlijk te maken heeft, alvorens het geheel in boekvorm gepresenteerd kan worden. De volgorde van de fragmenten in 'Het uur van de duivel' is dan ook niet bepaald door Pessoa, maar door een zogenaamde tekstbezorger. Vraag blijft dus of Pessoa het zelf als zodanig voor ogen heeft gehad.

Opmerkelijk is dat 'Het uur van de duivel', dat waarschijnlijk dateert uit de jaren 1902-1905, in het Portugees geschreven is. Over het algemeen wordt aangenomen dat Pessoa, die in de periode van 1896 tot 1905 in Zuid-Afrika woonde, tot 1908 voornamelijk in het Engels schreef.

Wie Pessoa zegt, zegt heteroniemen. Reeds op zeer jonge leeftijd verzon hij personages in wiens naam hij schreef en die hij heteroniemen noemde. Hij voorzag hen van een eigen stijl, een biografie en soms zelfs van een horoscoop. Voorzover bekend heeft Pessoa 'Het uur van de duivel' niet aan een van zijn vele heteroniemen toegeschreven.

'Het uur van de duivel' is het tweede deeltje in de Pessoa-bibliotheek die uitgeverij de Arbeiderspers in navolging van de Portugezen is gestart. De publicatie van 'De Stoïcijn', toegeschreven aan het heteroniem Baron van Teive, is er afgelopen zomer aan voorafgegaan. Beide werken zijn nooit eerder in Nederlandse vertaling verschenen en behoren tot de vondsten van recent onderzoek van Pessoa's nalatenschap.

Het is interessant om te zien hoe thema's die het hele werk en leven van Pessoa zullen bepalen al helder geformuleerd zijn in het jeugdige 'Uur van de duivel'. Het boekje telt slechts twintig pagina's, maar het is bijzonder dicht aan betekenis. Een zwangere vrouw wordt op haar terugweg van een bal toegesproken door de duivel. Eigenlijk spreekt de duivel in zijn monoloog het nog ongeboren kind toe dat later een genie en een dichter blijkt te zijn. De traditionele tegenstelling tussen God als schepper en vertegenwoordiger van het goede enerzijds en de duivel als destructieve kracht en vertegenwoordiger van het kwaad anderzijds wordt door Pessoa ontkracht. De duivel zou God completeren en schoonheid creeren. Alleen 'na-apers' van de duivel die zich op aarde en 'daarboven' bevinden zouden kwaad doen. De invloed van het gedachtegoed van de Griekse filosoof Plato waarin alles wat zich op aarde bevindt wordt beschouwd als een afspiegeling van wat in essentie in de ideeënwereld bestaat zal in Pessoa's hele oeuvre een grote rol blijven spelen.

De plaats die de duivel, die veel gelijkenis met Pessoa vertoont, aan dromen toekent is in dit verband eveneens het vermelden waard. Dromen moeten volgens hem niet van een lagere zijns-orde: ,,Dat is de kant waar wij geboren worden en waar wij altijd natuurlijk zijn en onszelf. (...) Een droom is een handeling die tot idee is geworden en deswege de kracht van de wereld behoudt terwijl ze de materie ervan, ofwel het in-de-ruimte-zijn, afwijst.' Platonisch beïnvloed is de duivel ook als hij het lichamelijke en seksuele afwijst als iets wat de dieren, een categorie waar mensen naar zijn idee ook onder vallen, toebehoort. Hij zelf is als engel geslachtsloos. Directe verwijzingen naar seksualiteit komen in het werk van Pessoa sporadisch voor.

De veelvuldige verzuchting van de duivel dat hij 'God van de wereld van voor de wereld' en als verbannene uit die wereld een 'ongenode in dit universum' is en beschikt over 'herinneringen die niet waren maar bedoeld waren te zijn' kan in verband worden gebracht met de overtuiging van Pessoa dat hij zich duidelijk onderscheidt van de rest van de mensheid en als uitverkoren schepper een missie op aarde te vervullen had. Hij kwam als het ware 'van gene zijde'. Tegelijkertijd is hij ervan overtuigd dat hij tallozen is, niet reduceerbaar tot een eenduidige eenheid en, zoals in de woorden van heteroniem Ricardo Reis, 'slechts de plaats waar gevoeld wordt en gedacht'. ,,Ik ben van nature een dichter, want ik ben de waarheid die bij vergissing spreekt, en heel mijn leven is, uiteindelijk, een specifiek zedelijk stelsel dat verhuld is in allegorieën en geïllustreerd door symbolen.' Een uitspraak die als een andere beschrijving van het heteroniemenstelsel van Pessoa kan worden opgevat.

Volgens de duivel is de mens 'een dier dat ontwaakt zonder te weten waar noch waartoe'. Dat hij weet dat op existentiële vragen geen antwoord bestaat doet de duivel (inclusief Pessoa) verlangen naar de vergetelheid van de slaap, van het niets. ,,(...) ik zou ook wel eens een tijdje weg van het universum willen zijn en me serieus willen bezighouden met het niets. (...) en soms geloof ik, vanuit het diepst van mijn vermoeidheid van alle afgronden, dat de rust en vrede van een avond in de familiekring rond het haardvuur meer waard is dan heel deze metafysica der mysteriën waartoe wij, goden en engelen, zijn veroordeeld. (...) Gelukkig zij die slapen, in hun dierlijk leven - een merkwaardige zielsconstructie, versluierd in poëzie en geïllustreerd door woorden.'

Het verlangen naar een niets, 'een vacuüm zonder reden' blijft een steeds terugkerend thema bij Pessoa - zowel in zijn werk als in zijn leven. In zijn laatste jaren kan Pessoa zich niet meer troosten met de voor hem zo noodzakelijke nachtrust. Slapeloosheid brengt hem tot wanhoop. Vertaler August Willemsen citeert in dit kader in zijn eveneens onlangs verschenen essay 'Fernando Pessoa: het ik als vreemde' een aantal dichtregels van 11 mei 1928 die zijn toegeschreven aan het heteroniem Alvaro de Campos:

In de verschrikkelijke nacht, essentie van alle nachten,

In de slapeloze nacht, essentie van al mijn nachten,

Overdenk ik, wakend in ongemakkelijke slui mer,

Overdenk ik wat ik heb gedaan en dat wat ik had kunnen doen in 't leven.

Dat overdenk ik, en ontzetting

Gaat door mij heen als een lichamelijke koude of een angst.

De terreur van het voortdurend moeten denken zou volgens Willemsen voor Pessoa een van de redenen geweest kunnen zijn om een aantal van zijn heteroniemen te creëren. Het denken drong op ondraaglijke wijze het gevoelsleven van Pessoa binnen. Naar eigen zeggen was hij 'denkend geboren'. Heteroniem Alberto Caeiro probeert wat Pessoa de vloek van het denken noemt 'op te lossen' door alle existentiële problemen te ontkennen; Ricardo Reis door ze te negeren en Alvaro de Campos door het denken te vervangen door zijn tegendeel, namelijk het voelen.

Willemsen hecht er veel waarde aan de heteronymie van Pessoa te plaatsen in het bredere kader van de Europese literatuur, met name dat van de poëzie van Baudelaire tot heden. Die kenmerkt zich volgens hem door een tendens tot desintegratie van de persoonlijkheid. Voor Pessoa is dat geenszins alleen een theoretisch concept: ,,(...) Zeker is in elk geval dat de auteur van deze regels -al of niet dezelfde als van deze boeken- nooit een enkele persoonlijkheid heeft gehad (...).' ,,(...) de geestelijke oorsprong van mijn heteroniemen ligt in mijn aangeboren en voortdurende neiging tot depersonalisering en tot simulatie. (...) Als kind al had ik de neiging een denkbeeldige wereld om mij heen te scheppen, mij te omgeven met vrienden en bekenden die nooit hadden bestaan.'

Na Pessoa's dood is duidelijk geworden dat hij -waarschijnlijk vanwege zijn constante en niet uit te schakelen neiging tot zelfreflectie- niet in staat is geweest het leven daadwerkelijk te leven en dat hij zijn verlangen naar het troostende niets niet heeft kunnen bevredigen. Het is schrijnend te moeten constateren dat Pessoa de essentie van dit lijden al op zeer jeugdige leeftijd kende: in 'Het uur van de duivel' wordt ze in al haar finesses verwoord.