Met je hele buik in dat geloof

recensie 'Als er nou één boek is dat niet wil polariseren, dan is dit het wel', zegt theoloog en schrijver Tjeu van den Berk. ,,Ik heb geen enkele reden om me af te zetten tegen de kerk. Het christendom heeft een heel rijke traditie.'

,,Vroeger was ik er als misdienaar bij als we gingen bidden voor de vruchten van de aarde. Dan trokken wij daar in processie, met wierook en wijwater, 's morgens om zeven uur, helemaal in het donker over die landerijen. De pastoor ging die dan zegenen. Dat vond ik de prachtigste momenten. Ze vragen mij wel eens waarom ik nog katholiek blijf. Nou, dáárom. De aarde en de hemel en de kerk, dat kwam allemaal bij elkaar in zo'n processie over de velden. Het hoorde er allemaal bij. De lucht die we inademden was nog katholiek. Dat was pas holistisch. Eenheid en heil en heelheid.'

,,Dat voelde ik ook als ik naast mijn grootmoeder in de kerkbank zat. Dan bladerde ik in haar missaal dat boordevol bidprentjes voor de overledenen zat. Dat missaal bevatte de hele gemeenschap der heiligen. Voorop zo'n prentje had je soms zo'n bebloede Christuskop. Die wilde ik dan nog eens zien. En nooit zei mijn grootmoeder 'Geef hier, je moet de mis volgen'. Toen zat je met je hele buik in dat geloof. Je at het, je vrat het.'

De waarheden van de kerk leefden toen nog voor de mensen. In zijn vorig jaar verschenen boek 'Mystagogie' legt Van den Berk uit dat een godsdienst alleen levensvatbaar is als ze opvattingen verkondigt die de ziel van mensen raken. Dat lukt het beste als die religieuze waarheden in de vorm van beelden worden gepresenteerd. ,,Een beeld komt eerder en gaat dieper dan een gedachte', schrijft Van den Berk. ,,Het beeld van de geest Gods die over de wateren zweeft, is oeroud en zal altijd blijven aanspreken. In het evangelie van Johannes komt dat beeld terug in het gesprek tussen Jezus en Nicodemus. Jezus zegt dat als iemand niet geboren wordt uit water en geest, hij het Rijk Gods niet kan binnengaan. Hij bedoelt dat je opnieuw geboren moet worden, door af te dalen in het duistere water van je eigen onbewuste.'

,,Voor protestanten die niet zijn opgevoed met beelden, is mijn boodschap niet zo eenvoudig. Bij mij draait het om beelden. Iemand als Kuitert is nog steeds bezig met het ontmythologiseren van het christendom. Hij houdt steeds alles tegen het licht van het verstand: 'Dit klopt niet, hier kan ik met mijn verstand niet meer bij, dat moeten we dan maar laten vallen'. Dan blijft er nog wel iets over, maar je denkt wel 'waarom zou dat nou over moeten blijven, waarom zou dat niet ook moeten verdwijnen, want daar kun je met je verstand eigenlijk ook niet bij'.'

,,Ik vind dat je precies het omgekeerde moet doen; je moet juist mythologiseren. Een religie moet een mystagogie zijn. Ze moet de onbewuste oerbeelden in het binnenste van mensen opwekken en uitleggen. Zoals in de voorchristelijke mysteriegodsdiensten de mystagoog de man of vrouw begeleidde die ingewijd ging worden in de mysteriën, zo zou een christelijke priester de gelovigen moeten begeleiden in het leren verstaan van het geheim van hun eigen leven. Religieuze voorstellingen vertegenwoordigen ten diepste een symbolische werkelijkheid. Kuitert voelt zich zeer verlicht als hij het beeld van God als iemand die daarboven ergens aan de touwtjes trekt, kan laten vallen. Maar dat is voor mij helemaal geen punt meer. Augustinus wist al dat je op zo'n manier niet over God moet praten. En de mystici weten dat al eeuwenlang.'

,,De Britse psychoanalyticus Winnicott ontdekte dat kinderen een eigen wereld creëren, een overgangssfeer tussen persoonlijke binnenwereld en zakelijke buitenwereld, waarin ze overgangsobjecten hanteren. Ze hechten zich bijvoorbeeld sterk aan een doekje, dat ze dicht tegen zich aan houden als ze zich bedreigd voelen, waar ze hun hart tegen uitstorten, enzovoort. Dat doekje is een ritueel object, een symbool geworden. Zo zijn ook sinterklaas en de kerstboom symbolen. En in die door mensen zelfgeschapen, symbolische overgangssfeer moet je zoeken naar de wortels van kunst en religie.'

,,Die symbolische wereld is om de dooie dood niet vaag. Weliswaar bevindt ze zich in onze psyche, onze verbeelding, maar in feite is ze veel werkelijker dan de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid. In zo'n doekje projecteert dat kind z'n hele ziel en zaligheid. En natuurlijk kun je van kunst en religie wel zeggen dat het maar een vage bedoening is, maar op het moment dat een concert van Mozart je pakt, dan is het het diepste wat je kunt ontmoeten. Dat geldt ook voor de liturgie. Dat is ook een symbolische, een meditatieve werkelijkheid. Hét grote litteken van de kerk is dat ze de liturgie heeft uitgekleed.'

,,De aanleiding voor het schrijven van dit boek was een passage bij Augustinus waaruit bleek dat die oude kerkvaders sterk op de ervaring gericht waren. Augustinus zegt tegen pasgedoopten: 'Wat had het nou voor zin gehad als ik van tevoren tegen jullie gezegd had dat dit brood Jezus is en deze wijn zijn bloed. Dan had je toch naar je hoofd gewezen. Maar nu hebben wij samen aan tafel gezeten, nu hebben we dat samen gevierd. Als ik nú zeg dat de Heer onder ons is geweest in dat brood en in die wijn, dan is het voor ons werkelijkheid geworden.' Je gaat toch ook niet naar een film kijken en die film eerst eens uitvoerig uitleggen. Dat zou de hele ervaring bederven.'

Karl Rahner schrijft: 'Transsubstantiatie? Zie een kind spelen met een stok, en die stok wordt een paard, en dat paard wordt een trein. Die kinderen weten veel beter wat transsubstantiatie is dan wij grote theologen. Zo'n voorwerp wordt ter plekke in hun bewustzijn omgetoverd in een heel andere werkelijkheid. Dat mag je een illusie noemen, als je maar weet dat illusies behoren tot de werkelijkheid van de verbeelding, van onze ziel. Als de mensen hun illusies verliezen, zegt Winnicott, dan komen ze bij mij, dan moeten ze in therapie.'

,,Het enorme succes van het christendom in de eerste eeuwen is te danken aan het vermogen van de kerkvaders een hele cultuur religieus op te voeden. Ze gingen heel nonconformistisch en universalistisch te werk. Iedereen kon christen worden. Dat was niet gebonden aan etniciteit, nationaliteit of klasse. Nog belangrijker was dat de vroege kerk schaamteloos de symbolen uit de heidense cultuur gebruikte en die vervlocht in de formulering van de eigen boodschap. De christelijke geloofswaarheden sloten nauw aan bij de mythen en symbolen van het volk. Mythische figuren als Odysseus, Orpheus en Asclepius werden als symbolen van Christus geïntegreerd. En er bestaat een verbluffende gelijkenis tussen de initiatie van kandidaat-dopelingen door de eerste kerkvaders en de initiatie in de mysteriën door de heidense priesters van toen. Beide deden eenzelfde beroep op de menselijke psyche. Het christendom heeft het heidendom overwonnen door zelf heidens te worden. Veelzeggend is een citaat van Augustinus uit de 'Retractiones': ,,Want de zaak zelf die thans de christelijke godsdienst heet, bestond reeds bij de heidenen en is er sinds het begin van het menselijke geslacht altijd geweest totdat Christus zelf in het vlees kwam. Toen begon men de ware godsdienst, die reeds bestond, met de naam 'christelijk' te duiden.'

,,Helaas heeft deze periode van openheid maar kort geduurd. Juist doordat de kerk de waarde van ieder individu proclameerde, werd ze groot, en daarmee een politieke machtsfactor. Het officiële christendom fixeerde de individuele, symbolische voorstellingen in de vorm van geloofsbelijdenissen, starre regels en dogma's. Toch bleven de meeste mensen religieus vanwege hun symbolische bewustzijn. Ik ben zelf nog grootgebracht met het Latijn, het Gregoriaans, die prachtige kleuren. Daar liggen de wortels van mijn religiositeit. Er werden wel allerlei waarheden verkondigd, maar die hebben mijn ziel nooit gevoed.'

,,Maar die uitingen van een symbolisch bewustzijn zijn nu in de kerk ook aan het minderen. De onbevangenheid rond die oude, christelijke symboliek is volstrekt verdwenen. Voor de komende generatie zou kunst wel eens het grote voertuig kunnen zijn. Vooral film is een vorm met onwaarschijnlijke symboliseringsmogelijkheden. Wat doen al die mensen in een bioscoopzaal? Het licht gaat uit. De ratio gaat een beetje op vakantie. Ze willen ten diepste geraakt worden door de goden en godinnen op het witte doek. De oude mysteriegodsdiensten, met Isis en Osiris, brachten de mensen ook in een grot, in een donkere ruimte, en daar werden de mysteries van die goden en godinnen opgevoerd. Het christendom deed hetzelfde. En vandaag de dag doen de soaps dat. Ik zeg niet dat dat het is. Maar wij hebben in de kerken absoluut geen beter voedsel hoor, voor de ziel.'