Een Pacifische cirkel van 18 landen

recensie In Utrecht is hij nog nooit geweest, maar vertrouwd met het klokkenspel van de Utrechtse Dom raakte Michael Palin al in het Japanse pretpark 'Huis ten Bosch'. Het was weliwaar geen echt gebeier, maar kwam versterkt uit een achter het nep-carillon verstopte luidspreker, en het kon ook de Haarlemse Bavo zijn geweest, maar het nagebouwde Nederland dat hij ten noorden van Nagasaki zag, had onmiskenbaar iets Nederlands. “Het is een culturele karaoke, een fantasieland waar iedereen tot sluitingstijd glimlacht. Ik heb me laten vertellen dat Michael Jackson hier twee keer is geweest. Dat geloof ik graag”, schreef Palin in zijn logboek.

Uitkijkend over de originele Amsterdamse Herengracht vertelt hij met milde glimlach dat mensen door hun aanwezigheid architectuur pas tot architectuur maken. In Japan zag hij de Amsterdamse grachten ook, met elektronisch gestuurde afwatering om vervuiling te voorkomen. 's Avonds, als 'Huis ten Bosch' gesloten is, staan de grachten stil en valt er geen kip meer te bekennen. “Het is dan een soort mausoleum geworden”, zegt Palin. “Japanners zijn niet zulke lustige reizigers; ik denk dat ze dat park hebben aangelegd om niet het land uit te hoeven en toch een glimp van het buitenland op te kunnen vangen.”

Palin is terug van zijn zoveelste reis om de wereld. Als kind was hij dolblij met zijn eerste fiets, waarmee hij de grauwheid van zijn geboorteplaats Sheffield voor Heathcliff-achtige landelijkheid kon inwisselen. En dat hij dat in z'n eentje kon doen, zomaar binnen twee uur - dat was helemaal het toppunt van geluk. Als hij niet fietste, stond hij wel vooraan in het spoorwegstation om de treinen uit Edinburgh naar Londen te zien komen en gaan. Dat de Schotse en Engelse hoofdstad via een spoor met elkaar in verbinding stonden, was al veel van het goede, maar dat je die onvoorstelbare afstand ook nog eens al dinerend kon overbruggen, reikte vrijwel buiten z'n voorstellingsvermogen.

Voordat hij professioneel wereldreiziger werd, richtte Palin met onder anderen John Cleese het vliegende circus van Monty Python op, dat in zekere zin ook een manier van reizen was, al hoefde hij daar de BBC-studio's niet voor uit. Na de ontbinding van Monty Python begon het werkelijke reizen pas goed. In de schaduw van Jules Verne reisde hij per trein, boot, slee of kameel 'In tachtig dagen om de wereld'. Het succes van de daaruit ontstane BBC-serie leidde tot 'Beroemde treinreizen' door Schotland en tot zijn verticale odyssee 'Van pool tot pool'.

Tussendoor hoorde hij 'deskundigen' steeds maar beweren dat de landen aan de Grote Oceaan belangrijker dan de klassieke Mediterraan-Atlantische as gaan worden; binnen twee jaar zou zelfs 'de Pacifische eeuw aanbreken'. Dat wou hij wel eens van nabij zien. En samen met z'n vertrouwde filmploeg trok hij negen maanden (vier keer onderbroken 'om de was te doen en onze huwelijken te redden') door achttien landen om na 80 000 kilometer, weer in Alaska, zijn Pacifische cirkel te sluiten: Alaska, Siberië, Japan, China, Filippijnen, Indonesië, Australië, Chili, Bolivia, Peru, Colombia, Mexico, VS, Canada, Alaska.

Helemaal overtuigd van die 'Pacifische eeuw' raakte Palin niet, maar hij zag wel hoe onvoorstelbaar snel de landen aan de Stille Oceaan veranderden en veranderen. “De Koreaanse hoofdstad Seoul, nu met 12 miljoen inwoners, was twintig jaar geleden nog een landelijk gebied. Vietnam begint welvarend te worden, op de Filippijnen heeft iedereen, net als in Amerika, een auto.” Palin moet er maar even niet aan denken wat er gebeurt als elke Chinees een auto zou bezitten.

Is 'wachten', hoe paradoxaal ook, misschien het wezen van reizen?

“Ja, wachten maakt deel uit van het plezier van reizen. Net als met een goede maaltijd, wanneer je honger hebt. Het genot dat je al ondervindt bij het zien hoe een maaltijd klaar wordt gemaakt. De mooiste momenten zijn wanneer een schip van de kade loskomt, een trein op het punt van vertrek staat. Maar veel en lang wachten kwam op deze reis eigenlijk zelden voor. En als er al irritatie over oponthoud of vertraging ontstond, was er altijd wel iets of iemand om daar de schuld van te geven. Of dat nou een schip of de mist was.”

Ook tijdens de reis zelf moest geduldig worden gewacht. De eerste dag aan boord van een schip werden doorgaans de tv-opnamen (shotje stuurhut, shotje machinekamer) gemaakt, latere dagen werden doorgebracht met notities maken en lezen over het bezochte of te bezoeken land. Oortelefoontjes met muziek droeg Palin niet; hij kon eens het geluid van een vreemde en plotseling opdoemende vogel missen.

Hij kan niet zeggen waar hij, Engeland uitgezonderd, de rest van zijn leven zou willen wonen. Alle 18 landen hebben aantrekkelijke kanten. Australië en de Westkust van Amerika trekken hem 'vanzelfsprekend' vanwege de Engelstaligheid en de min of meer westerse cultuur, maar de soberheid, warmte, en lichtheid van easy going-places in Latijns- Amerika boeien hem evenzeer. Aangezien het begrip 'voltooid wereldburger' niet bestaat, hoeft Palin voor nog volgende reizen niet naar heelal of diepzee uit te wijken. Hij kent het Midden-Oosten amper, hij is nog nooit in het uiterste zuidwesten van Nederland geweest, hij moet z'n eigen Engeland ooit nog eens grondig onderzoeken.

Heeft hij ondanks die negen maanden niet wat snel gereisd, had hij niet liever langer in minder landen willen zijn?

“Relatief snel voortbewegen was nou eenmaal onderdeel van de opzet van de megareis. Soms hebben we wel iets te veel gedaan en was het alleen van A naar B reizen. Maar toch hebben we de rijkdom van elk land leren kennen.”

Elk land krijgt de koning die het verdient, luidt het spreekwoord. Geldt dat misschien ook voor toiletten? Of anders gezegd: kun je aan het plaatselijke toilet het welzijnspeil van het betrokken land aflezen?

“Toiletten zijn inderdaad erg belangrijk voor reizigers. Duitse toiletten hebben van die spiegels, alsof ze de shit nog even dicht bij zich willen houden. In een Engelse wc-pot moet het zo snel en defitinief mogelijk weggespoeld worden. De Fransen zijn weer wat nuchterder, die beschouwen stront als het eindpunt van wat ooit een goed maal was. In de Tanzania-spoorlijn heb je high style en low style. Maar als de pot in een 'high style' helemaal weg is, wat nogal eens voorkomt, heb je als vanzelf nog minder dan 'low style'. China voert het rechtstreeks als compost op de velden af. De toto, het Japanse toilet, kent zes manieren van spoelen en in de bidets zitten zes blaasniveaus om je kont te warmen: van een lichte zeebries naar een straffe zuidwester. In dat opzicht heeft Japan waarschijnlijk het toilet dat het land verdient.”

Of Palin veel last van, eveneens buitenlandse, medereizigers had?

“Nou nee, eerder andersom. Als ik in m'n eentje had gereisd en er kwam opeens zo'n hele BBC-ploeg in de bus of eetzaal naast me zitten, zou m'n verblijf waarschijnlijk geruineerd zijn.”

Tijdrovend geregel met visa en valuta liet Palin aan zijn productiemedewerkster over, hij hoefde evenmin over de prijs van maaltijd of hotelkamer te onderhandelen. Dat was een pak van zijn hart, want als hij alleen reist, zegt hij de hulpeloosheid zelve te zijn en ligt het strand prompt steevast aan de andere kant van het eiland.

Voor de preciezelingen ten slotte: naadloos sloot Palin zijn Pacifische cirkel niet. Mist en zware zee in de Straat van Bering verhinderen hem om voor de tweede keer voet aan wal te zetten op het eiland Little Diomede, de kruin van de aardbol. En zo hoort het waarschijnlijk ook: er moet altijd wat te verlangen overblijven.