'Zweverige onzin' krijgt serieuze erkenning

recensie Moderne muziek die mooi klinkt en die we meteen snappen. Dat stelt ons voor het volgende probleem: valt dat wel serieus te nemen? Nieuwe spirituele muziek kampt met een imagoprobleem.

De voorstander: nieuwe spirituele muziek is mooi, roept emoties op bij de luisteraar en brengt hem tot rust. De tegenstander: nieuwe spirituele muziek is zweverige onzin, gecomponeerd voor de kassa.

Jarenlang zat spirituele muziek in het verdomhoekje. Het was afwijkend in de wereld van de avant-garde om deze muziek van lange stiltes en langzaam veranderende, welluidende samenklanken serieus te nemen. Maar tijden veranderen. Gaudeamus, het centrum voor hedendaagse muziek dat de spirituele muziek altijd met opgetrokken neus links liet liggen, organiseert er een festival over. Nieuw Sinfonietta Amsterdam, I Fiamminghi - ensembles kortom die een reputatie te verliezen hebben - voeren het uit. Gaudeamus is om, erkent musicoloog en festival-coördinator Arthur van Delft. ,,Spirituele muziek is een ontdekking voor me geweest. Ik heb heel veel geluisterd en ben het mooi gaan vinden.''

Wat is spirituele muziek? ,,Moeilijk uit te leggen,'' vindt Van Delft. ,,Het is muziek met een vaste grondtoon. Daardoor klinkt het toegankelijk. En de componist maakt het, omdat hij het mooi vindt. Dat is niet zo gewoon als het lijkt. Een hedendaagse componist componeert, omdat hij iets te zeggen heeft. Dat hebben deze componisten ook, maar zij willen toevallig iets zeggen wat mooi klinkt. En dan is er nog die extra expressielaag, het spirituele, dat uitstijgt boven de noten en de luisteraar op het hogere richt. Nee, dat is niet uit te leggen.''

Mooi, rustig, reinigend, sensueel. De grondlegger van de stroming, de Litouwer Arvo Pürt, zegt het zo: ,,Hier ben ik. Alleen met de stilte. Ik heb ontdekt dat het voldoende is als één enkele noot prachtig gespeeld wordt.'' Bij hem leidt die gedachte tot trage, statische, lange melodielijnen, die herhaald worden met kleine veranderingen of verschuivingen erin. Slaapverwekkend vindt de één, rustgevend vindt de ander.

De hedendaagse reactie op toegankelijke muziek luidt: is dat alles? Van Delft: ,,We zijn gewend om iedere noot van betekenis te voorzien. Dat vraagt deze muziek niet. Je moet je best doen om deze muziek niet goedkoop te vinden. Daarvoor moet je die intellectuele manier van luisteren uitschakelen.''

Petra Griffioen, violiste bij Nieuw Sinfonietta Amsterdam, herkent dat. Haar ensemble speelt op het Gaudeamus festival 'Life without Christmas', een gebedencyclus van de Georgiër Kantsjeli. Griffioen: ,,Het vraagt een speciale manier van luisteren, je moet je ervoor openstellen. Toen ik voor de eerste keer Kantsjeli speelde, dacht ik: Zo weinig noten? Wat is daar nou aan. Maar ik ben het steeds meer gaan waarderen. De opeenvolgingen van lange stiltes en uitbarstingen van geluid brengen de mensen in de zaal wel degelijk onder de indruk.''

Spirituele muziek is in de jaren zeventig opgekomen onder invloed van de toenemende belangstelling voor religie en spiritualiteit. Maar het was ook een reactie op de strenge, moeilijke muziek van het serialisme uit de jaren vijftig en zestig, die nauwelijks toegankelijk was. Een componist als Joep Franssens, waarvan zondag het 'Magnificat' in première gaat, streeft nadrukkelijk wèl naar toegankelijke muziek. ,,Kernwoorden voor mijn muziek zijn bevestiging, overgave, vertrouwen en een grote plaats voor het gevoel. Mijn muziek straalt warmte uit. Dat staat haaks op het werk van de oudere generatie Nederlandse componisten, de Notenkrakers. Die gaan uit van conflict, kritiek en de ratio. Hun kritiek op onze stroming is dat we toegankelijk zijn, maar voor mij is dat juist een absolute voorwaarde. En dat is niet makkelijker te maken dan andere muziek. Ik krijg er net zoveel grijze haren van.''

Ook het spelen van deze muziek is niet makkelijker, zegt violiste Griffioen. ,,Er zitten weinig moeilijke noten in en je hoeft soms niet veel te doen. Toch is het zwaar. Je moet een lange spanningsboog maken over de stiltes heen. Dat doe je door aan de volgende noot te denken en je eigen adem te volgen. Dat vereist enorm veel concentratie.''

Kantsjeli en Pürt zijn door de religie geïnspireerd. Maar niet alle muziek uit deze stroming is spiritueel of religieus te noemen. Zo ontkent Franssens dat zijn muziek spiritueel is. ,,Met de Duitse vertaling, Begeisterung, kan ik beter uit de voeten. Ik schrijf geen zweverige klamme-handenmuziek, waar je rustig van wordt. In mijn stuk 'Roaring Rotterdam' trek ik alle registers open.''