Lynxen en bijen in wespennest Rome

recensie In 1623 waren de kardinalen in conclaaf bijeen om een nieuwe paus te kiezen. Een bijenzwerm vloog het Vaticaans paleis binnen en nam plaats op de muur van de kamer van Maffeo Barberini. Dat moet wel een vingerwijzing Gods zijn geweest. Want de Barberini's voerden drie bijen (in een driehoek geplaatst) in hun familiewapen. Weinig later zou Maffeo Barberini als Urbanus VIII de pauselijke troon bestijgen.

Nog vandaag zijn de drie bijen van de Barberini's her en der in Rome te zien, onder andere op Bernini's baldakijn in de Sint Pieter. In 1625 vierde de katholieke kerk een jubileumjaar met feesten, processies en allerlei eerbetoon aan de Barberini's. Daarbij hoorde ook een 'Melissographia', een beschrijving van bijen ('melissa' is Grieks voor 'bij'). Het was de eerste natuurlijke historie van bijen die met behulp van een microscoop werd geïllustreerd, met aandacht voor de poten, angel, antenne en ogen van de bij. ,,Het is passend dat terwijl de wereld bewonderend naar u (Barberini, paus Urbanus VIII) opkijkt, uw bij zelf nog meer bewondering wekt'', staat er te lezen op een papierrol op een gravure met drie bijen in de 'Melissographia'.

'The Eye of the Lynx' is een prachtig geïllustreerde geschiedenis van een relatief weinig bekend Italiaans geleerdengenootschap, de Accademia dei Lincei (de Academie van de Lynx), in 1603 opgericht door Frederico Cesi, toen deze nog maar 18 jaar was. Dit genootschap hield zich bezig met de studie van de natuur (waarvoor scherpe ogen nodig zijn, zoals de lynx die heeft) en met het vastleggen van planten en dieren in gravures en afbeeldingen in waterverf.

Een van de eerste leden van dit genootschap was een Nederlander, Johannes van Heeck uit Deventer. Deze Van Heeck leverde onder meer bijdragen op het gebied van de astronomie. Hij was bevriend met Keppler en schreef over een nieuwe ster, in tegenwoordige termen een 'supernova', die in 1604 boven de hemel van Centraal- en Zuid-Europa was verschenen. Een bedenkelijk onderwerp, want volgens de aristoteliaans-christelijke visie op de natuur was de super-lunaire sfeer (de hemel boven de maan) onveranderlijk en kon daarin geen nieuwe ster de novo verschijnen.

Een ander lid van de Academie van de Lynx was niemand minder dan Galileo Galilei. Ook hij had de nieuwe ster geobserveerd, schreef over vlekken op de zon en beweerde daarmee in strijd met de officiële leer dat de bovenmaanse sferen veranderlijk en 'corrupt' (aangetast) waren. De moeilijkheden die Galilei ondervond met de Inquisitie hebben ertoe bijgedragen dat de andere leden van de Academie van de Lynx zich op de achtergrond hielden. Dat verklaart mede waarom hun betekenis voor 'the Beginnings of Modern Natural History' zolang onderbelicht bleef. Pas rond 1980 verschenen er publicaties over dit geleerdengezelschap.

Nog een ander lid van deze Academie moet worden vermeld: kardinaal Francesco Barberini, een neef van de pas tot paus gekozen Maffeo Barberini. In de strijd tussen rekkelijken en rechtzinnigen die al enkele decennia werd gevoerd over vraagstukken van hemel en aarde, moeten de lincei, de leden van de Academie, deze 'bij' wel hebben verwelkomd. Hun 'Melissographia' was behalve een eerbetoon ook een uitdrukking van hun bondgenootschap met de Barberini's.

Maar bijen kunnen steken. De Barberini's hebben Galilei uiteindelijk veroordeeld en verbannen. In 1646, na de dood van Urbanus VIII, raakten de Barberini's uit de gratie en werden zij beschuldigd van nepotisme en zelfverrijking. 'Quod non fecerunt barbari, fecerunt barberini': wat de barbaren niet deden, hebben de Barberini's gedaan, zei men. Rome was voor hen een wespennest geworden. Francesco Barberini zag zich gedwongen naar Frankrijk te vertrekken - ook een soort veroordeling en verbanning.

Met behulp van de telescoop had Galilei een onnoemelijk aantal nieuwe sterren ontdekt, terwijl Frederico Cesi met zijn microscoop een nieuwe wereld op aarde ontdekte. Freedberg besteedt terecht veel aandacht aan een probleem dat Cesi bezighield en dat centraal staat in de natuurlijke historie: hoe breng je orde aan in de veelvormigheid van de natuur? Enerzijds wilden Cesi en de zijnen de natuur zo precies mogelijk in beeld brengen, met oog voor de details van individuele planten en dieren. Anderzijds wilden zij dat alles onderbrengen in schema's die per definitie moesten berusten op algemene structuren. De microscoop die zij vaak bij hun studies gebruikten, bracht enkel nog meer details aan het licht.

Freedberg schrijft dat Cesi twee bijzondere ordeningsstructuren ging benadrukken: een indeling op basis van de voortplantingsorganen van planten en dieren, en een geometrische inslag waarbij gelet wordt op de afmetingen, symmetrie, asymmetrie, vorm (rond, langwerpig, et cetera) van planten, bijvoorbeeld. Het is opmerkelijk dat Cesi daarin voorloopt op Linnaeus.

Maar uiteindelijk is Cesi ondergegaan in zijn ordeningsdrift. In zijn 'Tabulae Phytosophicae' (botanische tabellen, waaraan hij werkte in de jaren '20 van de 17de eeuw) wilde hij uiteindelijk alles ordenen, maar met behoud van de verwantschappen en overlappingen tussen de soorten. De tabellen lopen van God en de oneindigheid naar beneden, naar de engelen, de geschapen zielen, de mens, en dan naar de dieren en planten, met vele (verwarrende) tussenverdelingen zoals: dier-planten, plant-dieren, metaal-planten, steen-planten, enzovoorts.

Freedberg onderkent te weinig dat Cesi nog te veel vastzit in de visie van de Renaissance, die overal speurt naar verwantschappen, analogieën, het nabuurschap der dingen. Dat komt doordat Freedberg te vaak op zoek gaat naar Cesi's wetenschappelijkheid, d.w.z. de mate waarin Cesi al kan worden gerekend tot 'the Beginnings of Modern Natural History'. Maar Cesi zit tussen twee werelden, tussen Renaissance en moderne tijd, tussen de natuur als wonder en de natuur als wetenschap.

Overigens alle lof: als je bedenkt dat Freedberg oorspronkelijk kunsthistoricus is, dan heeft hij nu ook op het gebied van de natuurlijke historie zijn deskundigheid bewezen. Met zijn schitterende illustraties en heldere analyses is 'The Eye of the Lynx' een feest voor het oog en een genot voor de geest.