Het jaar van: Jacques Brel

recensie Een nieuw kunstjaar ligt in het verschiet. Tijd voor andere accenten, nieuwe ideeën, eigenwijze invalshoeken? Voor een deel zal 2003 kunstzinnig gezien een gezicht krijgen door zaken en personen die - al dan niet postuum - bijzondere aandacht verdienen, vanwege een jubileum of anderszins. In een serie verhalen licht Trouw alvast een paar van die gebeurtenissen en jubilarissen uit. Vandaag: De 25ste sterfdag van Jacques Brel.

Op 9 oktober 1978 overleed Jacques Brel in het ziekenhuis van Bobigny bij Parijs aan de gevolgen van longkanker. Naar aanleiding van zijn 25ste sterfdag, herdenkt Brussel in 2003 een van de grootste Belgische chansonniers. Er verschijnt een nieuwe cd, met daarop vijf nooit eerder uitgebrachte nummers.

Ver weg van Brussel, in motel Van der Valk in Nazareth, zit Johan Verminnen gebogen over een kopje koffie. De 51-jarige Belgische zanger bracht vijf jaar geleden samen met Stef Bos een ode aan Jacques Brel. 'In het licht van zijn schaduw', heette hun programma.

,,Wij zongen liedjes van Brel, maar ook liederen uit ons eigen repertoire, liederen die we nooit zouden hebben geschreven als Brel niet had bestaan. Om aan te geven hoe groot zijn invloed is op ons, chansonniers. Iedereen is belangrijk als je zelf verder gaat op de sporen die mensen als Brel hebben getrokken.'

Verminnen bewondert de manier waarop Brel zong. ,,Hij had een fysieke manier om het chanson te brengen. Met passie en pijn, een van de grote eigenschappen van Brel. Hij was vooral iemand van de scène, die met heel zijn lichaam zong.'

Met wie zou je hem vandaag de dag vergelijken? ,,Dat is een moeilijke vraag. Die manier van zingen zie je niet zoveel meer in deze zakelijke wereld.'

Jacques Brel werd in 1929 geboren in Schaarbeek. Maar zijn wortels liggen in Vlaanderen. Zijn vader kwam uit het West-Vlaamse dorp Zandvoorde, zijn moeder uit Linkebeek bij Brussel. De familie had een kartonfabriek in Brussel, waar Jacques aanvankelijk werkte. Maar een muzikale carrière lonkte en na zijn doorbraak in 1956 was daar geen houden meer aan.

Verminnen: ,,Brel was een hele romantische zanger, heel kwetsbaar ook'. Dat hij een haat-liefde-verhouding had met Vlaanderen - het beeld dat zo vaak wordt uitvergroot - berust volgens Verminnen op een misverstand.

,,Het nummer 'Les Flamandes' ging aanvankelijk niet over de Vlamingen, het heette oorspronkelijk 'Les Bretonnes'. Het enige lied waarvan de Vlamingen begonnen te steigeren was 'Les F.' met die tekst: 'Mij vragen waarvan ik ben, ik met beschaamde kaken, en bloed tussen mijn tanden moet liegen: Ik ben van Luxembourg...' Men heeft het lied zelfs verboden. In Nederland niet, maar daar begrepen ze het waarschijnlijk ook niet.'

Brel heeft ondanks zijn afkomst nooit Vlaams gesproken, al noemt hij zichzelf in een van de talrijke interviews een rasechte Vlaming. ,,Ik ben een Franstalige Vlaming, en in een democratische staat, staat het eenieder vrij zijn vorm van expressie te kiezen', zei hij in 1971 op de Vlaamse televisie.

Brel groeide op in een Vlaams bourgeois milieu, met ouders die Frans spraken, omdat dat beter overkwam. ,,Het was een andere tijd', zegt Johan Verminnen, zelf Brusselaar, hoewel hij tegenwoordig in Oost-Vlaanderen woont. Brel en de Franse chansonnier Leo Ferr blijven zijn grote inspiratiebron. ,,Ik ben altijd zeer georiënteerd geweest op het Franse chanson. Ik ben tweetalig. Dat helpt om Brel te begrijpen, want hij was boven alles een Brusselse zanger. Brel gebruikte in zijn liederen ook Brussels dialect. Daar zit ook iets Brabants in, dat passionele en ruiterlijke van de poëzie.'

Johan Verminnen is bezig aan de afronding van een succesrijke tournee met een big band. Maar tegelijk beseft hij dat het chanson in de verdrukking zit. ,,Ik ben een troubadour van een andere tijd', zegt hij.

Zelf heeft hij Brel nooit zien optreden. ,,Ik zou er het geld niet voor hebben gehad. Brel zong in zalen waar mensen zaten te eten en te drinken. Hij zong over de burgermannetjes, hij zong eigenlijk over zijn publiek, de rijken en de middenklasse die het zich konden veroorloven om te komen kijken en luisteren.'

Verminnen heeft zelf maar één nummer vertaald van Brel: 'Een vriend zien huilen...' Het werd ook opgenomen door Herman van Veen. ,,Het was een nummer van de laatste plaat van Brel, het suggestieve afscheidslied 'Voir un ami pleurer'. Ik was daardoor erg ontroerd.'

De Belgische zanger is goed bevriend met France, de dochter van Jacques Brel, maar hij voelde zich niet geroepen om, net als vijf jaar geleden, weer iets te doen rond het Brel-jaar. ,,Uiteindelijk is dat maar een commerciële happening', zegt hij.

Op 16 oktober 1967 stond Brel voor het laatst op de planken. Hij kon de optredens fysiek niet meer aan. Een jaar later was hij weer op de bühne te bewonderen, dit keer als Don Quichot in de 'Man van La Mancha'. Maar als acteur was Brel minder succesvol. ,,Ik bewonder en herinner mij hem vooral als zanger', zegt Verminnen. ,,Hij had belangstellig voor eenvoudige mensen. Brel was voor de underdog, die hij zelf niet was. Brel was voor mij iemand die de Belgische identiteit uitdroeg. Je hebt mensen in dit land die denken dat zoiets niet bestaat. Ik weet dat het bestaat, de Belgische identiteit. Voor mij is dat de Leeuw van Waterloo, de zoo van Antwerpen, Breughel, Ensor, Magritte, Hugo Claus en natuurlijk Brel. Cultuur van je eigen land, waar we trots op mogen zijn. Als ik nummers van hem aankondig in mijn eigen programma, zeg ik ook altijd dat ik liedjes ga zingen van de grootste zanger aller tijden. Dat meen ik.'