Waarom in bad je huid rimpelt

recensie Het had een feestelijke editie moeten worden. Maar door de blunder van de VPRO -die de vragen te vroeg publiceerde- en het afhaken van presentator Wim T.Schippers, is deze tiende wetenschapsquiz zijn glans wat kwijt.

Hoewel: wat maakt het uit? De krantenlezers kregen als vanouds twintig vragen voorgeschoteld waarover ze zich een paar weken het hoofd mochten breken. Eveneens als vanouds waren het bijna allemaal bèta-vragen en waren niet alle antwoorden even correct.

Maar nogmaals: wat maakt het uit? Vele duizenden namen de moeite om hun antwoorden op te sturen -slechts één inzender had alles goed- en een veelvoud van hen wist deze hersengymnastiek te waarderen. En misschien doet de quiz zijn voordeel met het leed. ,,We beschouwen het geïmproviseerde tv-programma als een pilot voor de toekomst'', zei de voorlichter van organisator NWO. Verder dus zonder WimT.

1. Waarom drinken wijnkenners liever champagne uit een kristallen glas dan uit een glazen glas?

Traditioneel begint de quiz met een drankvraag en het gaat al meteen mis. Volgens het antwoord dat is goedgerekend (B), geeft kristal meer bellen. Die zouden ontstaan omdat koolzuurgas zich verzamelt bij de oneffenheden in het kristal of het glas. Kristal bevat veel loodoxide en dat versnelt de vorming van zo'n bel. Maar die verklaring berust op een hardnekkig misverstand. De oneffenheden zijn daar veel te klein voor, was vorig jaar in het vakblad Europhysics te lezen. Verreweg de meeste bellen ontstaan rond minuscule restanten van de druiven, of door het schoonmaken van de fles.

2. Rob staat in een weiland. Wim zweeft ongeveer honderd meter boven hem in een luchtballon. Rob schreeuwt naar Wim. Wim hoort dat luid en duidelijk. Als Wim terugschreeuwt, hoort Rob hem niet. Hoe komt dat?

In een ballon is het windstil (C). Bovendien zijn daar minder storende achtergrondgeluiden.

3. Is het waar dat vrouwen beter dan mannen emoties van gezichten kunnen aflezen?

In een recent onderzoek herkenden mannen in gemiddeld 40 procent van de gevallen de goede emotie van een aantal gezichten. Vrouwen haalden 46 procent. Antwoord A.

4. Hoe diep zink je weg in bewegend drijfzand wanneer je er rechtstandig in verzeild raakt?

Drijfzand is als een zware vloeistof met een dichtheid van ongeveer twee keer die van een menselijk lichaam. Na deze constatering weten de routiniers hoe het verder gaat: met de wet van Archimedes. Die zegt dat er, om een mensenlichaam te laten drijven, een gelijk gewicht aan drijfzand moet worden verplaatst. Dat drijfzand heeft de helft van het lichaamsvolume, dus zak je er voor de helft in weg. Dus tot aan je middel (A).

5. Kan je hoofdhaar in een nacht grijs worden?

Nee, dat is een fabeltje (C). In een aantal dagen kan het wel. Oorzaak is een variatie van de haaruitvalziekte alopecia areata waarbij gepigmenteerde haren uitvallen en ongepigmenteerde, grijze haren achterblijven.

6. Je staat op een plaat waarop een katrol vastzit. Door de katrol loopt een touw dat met het ene eind vastzit aan het plafond. Je trekt aan het andere eind. Kun je de plaat met jezelf erop omhoog trekken?

Je hangt met plaat en al aan het plafond. De kracht waarmee het touw aan het plafond trekt, is gelijk aan het gewicht van dat alles. Dat is ook de spankracht in het touw en die moet jij overtreffen om omhoog te komen. De meeste mensen zijn wel in staat hun eigen gewicht -en dat van zo'n plaat erbij- te tillen (C). Het lijkt op de truc van de baron van Münchhausen, maar dat is niet zo. Het is bijvoorbeeld niet zo dat je door aan het touw te trekken jezelf op je plaats gedrukt houdt. De kracht die je zelf ontwikkelt, heeft geen invloed op de kracht waarmee het touw aan het plafond trekt.

7. Welke prins ruikt het minst naar zweet?

Zilver doodt bacteriën, de grootste veroorzakers van zweetlucht. De kleur van het paard speelt een ondergeschikte rol. Antwoord B dus, de zilveren prins op het zwarte paard.

8. Hoe komt het dat je huid gaat rimpelen als je lang in bad hebt gelegen?

Als je lang in bad hebt gezeten, heeft de opperhuid water opgenomen. Daardoor gaat hij zwellen. Omdat de onderliggende lagen dat niet of minder doen, gaat je huid rimpelen (A).

9. Je geeft een zetje tegen twee even lange rijen dominostenen. In de ene rij staan de stenen dicht op elkaar. In de andere rij staan de stenen ver uit elkaar. Welke rij is het eerst omgevallen?

Deze vraag moet je eigenlijk doen. Voor wie niet genoeg dominostenen heeft: de belangrijkste factor bij het omvallen is de horizontale snelheid. Die is lager bij stenen die ver uit elkaar staan, omdat daar veel tijd zit in de verticale val. De dichte rij valt dus sneller (B).

10. Hou een strook papier aan een uiteinde vast. Draai het andere uiteinde een halve slag. Plak de uiteinden aan elkaar. Je hebt nu een band van Möbius. Knip de band in de lengte doormidden. Knip het resultaat nogmaals in de lengte doormidden. Wat hou je over?

Als u niet bent gaan plakken en knippen, is de wetenschap(squiz) niets voor u. Tip van NWO: begin met een papieren Spaanse vlag -een brede gele baan met aan weerszijden twee smalle rode. Dan zie je wat er gebeurt. Voor de luiaards: je houdt twee banden over die in elkaar zitten (B).

11. Kun je tijdens een hittegolf zoals die van afgelopen zomer een spiegelei bakken op het wegdek in de zon?

Het kan net niet (antwoord A). Zwart asfalt haalt weliswaar net de vereiste 65 graden, maar zodra het eiwit begint te stollen, kan de zon het asfalt niet meer verwarmen. De temperatuur daalt. Het enige dat erop zit, is het ei verplaatsen. Het potentiële spiegelei wordt dan een roerei. De honneurs voor deze vraag moeten naar NRC's Karel Knip. Die besloot een paar jaar geleden de volkswijsheid te testen. Hij meldde toen dat het op de motorkap van een auto zou moeten lukken. Die wordt tijdens een hittegolf wel 80 graden.

12. Waarom beslaat een auto wel tijdens een heldere nacht en niet bij een bewolkte nacht?

Hé, alweer een item van Knip. Hij schreef in 1994 al dat auto's in de buitenlucht sneller kunnen afkoelen dan de lucht zelf. ,,Daarbij kan 's nachts onder een wolkenloze, heldere hemel een situatie optreden waarbij sommige delen van de auto meer (infrarode) straling gaan afgeven dan ze van de omgeving terugkrijgen.'' Dat is precies antwoord B. En als de auto kouder is dan zijn omgeving, slaat de waterdamp erop neer.

13. Wanneer begint een astronaut in zijn ruimtevaartuig buiten de dampkring te zweven?

Voor alle duidelijkheid: op die paar honderd kilometer hoogte van het ruimtestation is de zwaartekracht nog volop aanwezig. Astronauten zijn daar gewichtloos omdat zij dezelfde krachten ondervinden als het ruimtestation. Onderling is er geen krachtsverschil, dus ook geen gewicht. Vergelijk het met wat er gebeurt wanneer een auto over een hobbel schiet en los van de grond komt. Zo ook voelt een astronaut zijn gewicht weer als iemand een motor aanzet. Antwoord C.

14. Op een tafel staan twee karretjes. Aan elk karretje zit een touw. Elk touw hangt naar beneden via een katrol aan de tafelrand. Aan het ene touw hangt een gewicht van vijf kilogram. Aan het andere touw trekt iemand met een kracht overeenkomend met vijf kilogram. Welk karretje komt sneller op gang?

Antwoord B, het karretje met de trekkende persoon komt sneller op gang. Bij het karretje met het gewicht eraan moet de zwaartekracht meer massa in beweging brengen. Daardoor is de versnelling daarvan kleiner.

15. Bomen worden niet hoger dan 120 meter. Waarom?

Boven de 120 meter neemt de boom geen kooldioxide op (C), is goed gerekend, maar dat is eigenlijk geen antwoord op de vraag. De werkelijke verklaring is dat bomen het water niet op die hoogte krijgen. In een waterkolom van 120 meter begeven de cohesiekrachten het: de onderdruk wordt te groot, de moleculen kunnen elkaar niet meer vasthouden en de kolom breekt. Als reactie daarop sluit de boom de huidmondjes in de bladeren. Daarmee voorkomt hij vochtverlies, maar die reactie maakt ook de opname van kooldioxide onmogelijk.

16. Met een steekproef testen we de deelnemers aan de tiende Nationale Wetenschapsquiz op een verboden pepmiddel. Stel dat tien procent van de deelnemers het pepmiddel gebruikt. De test is slechts voor negentig procent zuiver. Eén deelnemer blijkt pep-positief. Hoe groot is de kans dat hij het pepmiddel daadwerkelijk heeft gebruikt?

Ga uit van 100 deelnemers. Daarvan zijn er tien gebruiker en 90 schoon. Van de 10 gebruikers zal de test er 9 terecht als gebruiker aanwijzen en 1 ten onrechte als schoon. En van de 90 schone deelnemers zullen er 81 terecht als schoon worden bestempeld en 9 ten onrechte als gebruiker. In totaal slaat de test dus 18 keer alarm. Van die groep hebben 9 deelnemers daadwerkelijk gebruikt. Dus de kans dat een test-positieve daadwerkelijk pep-positief is, is vijftig procent.

17. Waarom is sneeuw wit?

Omdat sneeuw alle kleuren reflecteert (B).

18. Aan wie danken wij de uitvinding van de lucifer?

Het goedgekeurde antwoord is B: aan de Duitse alchemist Henning Brand die in de zeventiende eeuw fosfor ontdekte toen hij urine inkookte om goud te maken. Maar ja, voor een lucifer is meer nodig dan alleen fosfor. We hebben de uitvinding ook te danken aan Robert Boyle die ontdekte dat er vuur ontstaat als je fosfor en zwavel tegen elkaar wrijft, aan de Fransman Chancels die in 1805 als eerste een stokje in zwavel drenkte, of aan de apotheker John Walker die die stokjes langs een schuurpapiertje streek, óf aan de Zweed Pasch die in 1844 op het idee kwam om de componenten te scheiden -kaliumchloraat op het stokje, fosfor op het strijkvlak. Of moeten we toch die monnik van het buskruit bedanken (antwoord A); daar is het allemaal mee begonnen.

19. Hoe komt een regenworm een zeer strenge winter door?

Hij houdt diep in de grond -negentig centimeter, dertig centimeter onder de vorstgrens- een winterslaap (A).

20. In een emmer water drijft een blokje hout. Je bindt een lang touw aan het hengsel en slingert de emmer aan het touw rond. Wat gebeurt er met het blokje hout?

Het blokje blijft op hetzelfde niveau (C). Bij het rondslingeren komen er krachten bij, maar die werken zowel op het blokje als op het water. Er gebeurt dus niets.