De bedolven villa's van de Vesuvius

recensie Pompeii is beroemder maar er is in 79 na Christus nog een plaatsje verdwenen onder de lava van de Vesuvius: Herculaneum. Kleiner dan Pompeii, maar intiemer, en daardoor nog indringender. En nog lang niet helemaal uitgegraven. Deze maand kreeg Herculaneum er een attractie bij: la Villa dei Papiri, de villa van de papyrusrollen is nu open voor publiek.

Tot 79 na Christus moet Herculaneum een aangenaam kustplaatsje geweest zijn. De vijfduizend inwoners keken aan de ene kant uit over de Golf van Napels en aan de andere kant over de wijnranken op de hellingen van de Vesuvius. In tegenstelling tot het veel grotere, nabijgelegen Pompeii was Herculaneum geen centrum van handel en commercie. Het straatbeeld werd beheerst door mensen die aangename wandelingetjes maakten, niet door denderend verkeer. Nogal wiedes dat veel Romeinen van stand in dit stadje hun luxueuze vakantiehuizen lieten bouwen. De villa's hadden uitzicht op zee, de vloeren waren bedekt met elegante mozaïeken, de tuinen omringd door marmeren beelden en de eetkamers versierd met fleurige fresco's.

Maar in augustus van dat jaar ging het mis. De Vesuvius ontwaakte. De vulkaan spuwde vuur en as kilometers hoog de lucht in waardoor de hemel inktzwart werd. Pompeii werd bedolven onder de lava, as en stenen. Ook Herculaneum werd getroffen, door een twintig meter hoge laag van kokende modder. De meeste bewoners hier zijn gestorven door de gloeiendhete lucht die aan de modderstroom voorafging, hun vlees werd binnen een seconde verbrand. Honderden bewoners zijn naar het strand gevlucht en hebben geprobeerd per boot via zee te ontsnappen. Een enorme vloedgolf heeft hen dat belet. In de boothuizen zijn, negentienhonderd jaar later, hun skeletten teruggevonden.

Pompeii is groter

Pompeii en Herculaneum zijn eeuwenlang onder de aardbodem verdwenen. Tot ze, respectievelijk in de zeventiende en achttiende eeuw, werden ontdekt. Sindsdien hebben archeologen hun hart kunnen ophalen: langzaam maar zeker werden beide plaatsen uitgegraven. Het leven zoals zich dat in het Romeinse rijk afspeelde werd zichtbaar voor iedereen. Het veel bekendere en grotere Pompeii trekt inmiddels zo'n twee miljoen bezoekers per jaar. Hercolaneum moet het doen met 250000 toeristen. ,,De ruïnes van Pompeii zijn zo groot, zo overweldigend, daar kan je je zo nietig voelen. Herculaneum is veel kleiner, intiemer, beter te bevatten. In vier uur tijd kan je alles in je opnemen', zegt gids Mattia Buondonno.

De ruïnes van Herculaneum liggen eigenlijk in een diep gat, zo'n dertig meter lager dan het huidige Ercolano. De antieke stad is slechts gedeeltelijk opgegraven. Vijf hectare is toegankelijk voor het publiek, boven op de overige vijftien hectare staan de huizen van de inwoners van Ercolano. Een radicale, kordate burgemeester zou er (naar de bescheiden mening van uw correspondente) goed aan doen om heel het foeilelijke Ercolano tegen de vlakte te gooien om zo heel Herculaneum bloot te kunnen leggen. Want Hercolaneum is, vanwege het type vulkanische materiaal dat het bedekt heeft, beter bewaard gebleven dan Pompeii. En daardoor krijgt de bezoeker hier een beeldendere en echt unieke indruk van het dagelijkse leven van zo'n 2000 jaar geleden.

Een stukje van een bed

Zo is er binnen in de huizen en winkels van het kustplaatsje nog allerlei origineels te zien. Houten bedden bijvoorbeeld, en houten deuren. Binnen in een winkel waar wijn en olie werd verkocht is duidelijk te zien dat de middenstander op de verdieping boven zijn koopwaar sliep: er staat nog een stukje van zijn bed. Buiten op de muur van het lokale café staan nog steeds de tekeningen van flessen wijn met de bijbehorende prijs. In een van de luxueuze villa's, waar de mozaïeken op de vloeren nog intact zijn, staat een bronzen badkuip. In wat ooit de wasserette was is een groot verkoold strijkijzer te zien. Het badhuis voor vrouwen ligt vol nauwelijks beschadigde mozaïeken, waaronder eentje met Neptunus. In tegenstelling tot Pompeii zijn er in Herculaneum weinig openbare gebouwen te zien. Ook geen pornografische afbeeldingen, wat misschien wel zo handig is als bezoekers met hun kleine kinderen op stap zijn.

Villa dei Papiri

Sinds 1 maart heeft Herculaneum er een attractie bij: la Villa dei Papiri, de villa van de papyrusrollen. Het is een hele luxueuze villa, gebouwd in de jaren 60-50 voor Christus, die waarschijnlijk van de schatrijke schoonvader van Julius Cesar was. In het enorme huis werden, tijdens opgravingen halverwege de achttiende eeuw, meer dan duizend papyrusrollen gevonden. Het gaat om de geschriften van een Syrische filosoof die in Grieks en Latijn van alles op papyrus zette over zaken als liefde, ethiek en waanzin. De rollen zijn ondergebracht in de Nationale Bibliotheek van Napels.

Een klein gedeelte van de villa is uitgegraven en nu opengesteld voor publiek. Dat uitgraven was een hele toer: de enorme laag modder die Herculaneum overdekte is namelijk veranderd in keiharde tufsteen. In de achttiende eeuw zijn er putten en gangen gegraven waardoor men een heel nauwkeurig beeld kreeg van de constructie van de villa en waardoor tevens allerlei waardevols gejat kon worden. De afgelopen twintig jaar zijn maar zo'n zestien vertrekken blootgelegd: grote eetzalen, kamers, een zuilengalerij en gangen. Hier en daar zijn (stukken van) fresco's te zien. Mozaïeken in pastelkleuren sieren (delen van) de vloeren. Het moet er goed toeven geweest zijn, zo met uitzicht op zee.

Een heel groot gedeelte van de Villa dei Papiri is echter nog niet opgegraven. Het enorme zwembad met tuin en beeldengallerij, bijvoorbeeld, ligt nog verstopt onder de huizen van Ercolano. Experts zijn bezig om te kijken of en hoe de rest van de villa blootgelegd kan worden. De Europese Unie heeft in ieder geval al 60000 euro in het project gestoken, nog eens bijna drie miljoen euro zullen volgen. ,,Over twee jaar zullen we meer weten. We hopen natuurlijk verder te kunnen graven, zodat de bezoekers nog veel meer van die unieke prachtvilla te zien zullen krijgen', zegt Mariapaola Guidobaldi, de directrice van Herculaneum. Diegenen die daar niet op kunnen wachten zullen naar de Verenigde Staten moeten reizen. Want daar heeft oliebaron Paul Getty in Malibu een exacte kopie van de Villa dei Papiri na laten bouwen.