Wanneer het veerwild begint te tierelieren

Hans Bol (1534-1593): 'Maart' uit de reeks 'De twaalf maanden', tekening in bruin, gewassen, 1580. Bezit kunsthandel Robert Noortman, Maastricht.

Eigenlijk zou het Noordbrabants Museum in Den Bosch zijn nieuwste tentoonstelling over 'de vier jaargetijden in de kunst van de Nederlanden' een jaar lang moeten openhouden. Het museum brengt niet alleen de vier jaargetijden in beeld aan de hand van een lange rij werken uit de 16de tot en met de 18de eeuw, het volgt ook de maanden op de voet.

Wie nu in het museum rondkijkt, krijgt toepasselijke situaties die met het weer en het leven in januari en februari hebben te maken. Daarop volgt de lente die vaak sprankelend wordt weergegeven, om via de altijd zonnige zomer en melancholische herfst terug te keren bij de winter wanneer het onveranderlijk vriest. Dat 'de gewone man' in het verleden veel meer leefde op het ritme van de seizoenen wordt je duidelijk gewaar in het Bossche museum.

De vier jaargetijden waren in de zeventiende eeuw, de periode waar in de tentoonstelling de meeste nadruk op valt, geen onderwerp dat was voorbehouden aan specialisten. Het weergeven van de veranderingen in de natuur, het leven op het ritme van de tijd, was zo'n universeel onderwerp dat elke landschapsschilder zich er mee kon bezighouden. Juist om dat te benadrukken, toont het Noordbrabants Museum veel werk van relatief onbekende schilders en worden gekende grootheden als Ruysdael, Van Goyen, Hobbema en Cuyp genegeerd.

Tegelijk bood het thema ook de mogelijkheid om zich in minstens één onderdeel te specialiseren. Sommige landschapsschilders kozen bewust voor één jaargetijde dat uitputtend werd behandeld. Veel aandacht was er voor het winterlandschap, dat niet alleen bij de nog altijd populaire schilder Hendrick Avercamp in goede handen is. Het Noordbrabants Museum laat zien dat hij door menige kleinere meester werd nagevolgd.

Bijzondere aandacht geeft de tentoonstelling ook aan de allegorische voorstellingen. Die zijn vooral gemaakt na de komst van de Vlaamse schilders die na de val van Antwerpen hun heil in Amsterdam zochten. In die periode ontstonden voorstellingen waarin de tijd of de vergankelijkheid werd gepersonifieerd in de vorm van een stokoude man en een jaargetijde als de zomer als een tijd van welvaart in de vorm van een rondborstige vrouw, een soort voorstelling die zoals het Bossche museum laat zien, met name door de Utrechtse Caravaggisten werd geschilderd.

Het publiek, dat niet alleen bedreven was in het herkennen van beeldsymboliek, begreep ook de literaire context van wat hij zag. Wie de dichtregels las 'Daer al wat pluymen draecht, begint te tierelieren' wist meteen dat het over de lente ging. Voor de kunstenaar was het weergeven van het jonge leven heel wat aantrekkelijker dan een situatie wanneer de zon begint te schijnen. Dat zonnige licht kwam natuurlijk beter van pas in de hoogzomer, als de boer op het land staat te oogsten, onder weersomstandigheden die anders dan nu altijd warm en droog waren. Bij weinig uitgesproken weer zag de schilder zich voor behoorlijke problemen gesteld. Extreme kou is aan de hand van schaatspret op toegevroren vaarten, gecombineerd met kale boomtakken en rillerige figuurtjes vrij gemakkelijk op te roepen. Maar de variaties in temperatuur en schommelingen in het weer die bij de overgang tussen de jaargetijden optreden, waren voor de 17de eeuwse schilder heel wat moeilijker te symboliseren.

De kunstenaar moest het in die gevallen vooral hebben van zijn kennis van wat in een bepaalde tijd aan ambachten werd gedaan. Of hij moest zich oriënteren op de huishouding, op eetgewoonten of het boerenbedrijf dat in de agrarisch gerichte samenleving van toen een centrale plek in het leven innam. Als niet het weer maar het dagelijkse leven als uitgangspunt werd genomen, was een nadere bepaling van de maanden veel eenvoudiger. Wie een boer zijn varken zag slachten, wist dat die activiteit in november plaatshad, terwijl de druivenpluk naar oktober verwees en het maaien van het koren in augustus.