Emanuel Ax raakt het hart door eenvoud

recensie Beethovens opus 34 (Zes variaties op een eigen thema in F) heb ik nog nooit in een recital gehoord. Het is een merkwaardig, niet zo toegankelijk werk, waarin iedere variatie een eigen toonsoort en sfeer heeft. Het opus is in ieder geval veel minder populair dan het werk dat erop volgt, de Eroica-variaties opus 35. Zondagavond speelde de Amerikaan Emanuel Ax beide opusnummers in de serie Meesterpianisten in het Amsterdamse Concertgebouw.

Ondanks de fraai afgewerkte vertolking van opus 34 had Ax moeite om met dit werk het publiek voor zich te winnen. Evenmin lukte dat in 'Touches' van Leonard Bernstein, een eigentijds intermezzo dat Ax geraffineerd tussen de beide Beethovens plaatste. Ook dit onbekende stuk is een variatiewerk, effectief van structuur en muzikantesk van inhoud. Het concert kwam pas echt op gang met de tweede Beethoven.

Is in opus 34 het thema heel lang en gedetailleerd, in opus 35 gaat het slechts om luttele noten. Op een enkel uitstapje naar mineur na, blijft Beethoven hier steeds in de dezelfde majeur toonsoort. Het thema, dat Beethoven ook gebruikte in de finale van zijn Eroica-Symfonie, is met herhaalde tonen en open kwinten bijna simplistisch, maar dat is ook het fascinerende ervan. Ax speelde het met de soms drammerig hamerende kracht, die karakteristiek voor Beethoven is. In de weerbarstigheid ligt de schoonheid van deze marmeren muziek, want iedere variatie heeft het harde en maar tevens stralende van wit Carrara-marmer. Beethoven wist uit dit ruwe materiaal vijftien uiteenlopende beelden te houwen, van statige dorische zuilen tot lieflijke portretten van Canova en Ax gaf ze zorgvuldig gestalte.

In de 40 minuten durende Sonate in Bes, D 960 van Franz Schubert liet Ax zich van een heel andere kant horen. Hij wist een innige lyriek te combineren met een buitengewoon knappe dramatische opbouw. Het eerste deel benaderde hij zonnig, door een schrijnende dissonant daarin nauwelijks te laten horen. Bij de herhaling daarentegen zet hij deze toon meer aan, waardoor de hele expositie nu een grotere lading kreeg en hij kon toewerken naar een gepassioneerde doorwerking. Intiem, ernstig, maar allerminst zwaarmoedig was het tweede deel. Lichtheid en zeer knap gerealiseerde accenten, naast andermaal een uitgekiende vormgeving kenmerkten Ax' uitvoering van de laatste twee delen.

Met dit recital profileerde Emanuel Ax zich als een sympathiek kunstenaar, die zich verre houdt van virtuoos vertoon, sentiment, het koketteren met klank of het tentoonspreiden van zijn ego. Door zijn eenvoud en door de componisten zelf te laten spreken wist hij het hart te raken.

Uitzending: maandag 3 februari, 13.30 uur via Radio 4.