De mens schiet tekort bij Van Hemert

Opnieuw stelt Frank van Hemert (1956) een trits van existentiële vragen aan de orde. Ditmaal is zijn filosofische betoog over alles wat te maken heeft met het 'menselijk tekort' vervat in de nog immer uitdijende groep tekeningen. In Museum Het Valkhof in Nijmegen vormt Van Hemert met de tekeningen een installatie waarmee hij en passant reageert op de vaste collectie van het museum voor zover die een religieus karakter heeft.

Voor Van Hemert, die vooral bekendheid geniet als schilder met een gelijksoortige thematiek, is de tekenkunst een heel andere techniek met zijn eigen beperkingen. Ervaart hij in de verf de mogelijkheid van een vrijwel onbeperkt gebruik van kleur, in de werken op papier buit hij de aloude tegenstelling van zwart en wit uit. Voor zover hij de noodzaak voelt om kleur aan te wenden doet hij dat uiterst spaarzaam. Met oliekrijt en pastel dat een kalkachtige structuur oplevert, trekt hij een gevoelige, bijna kwetsbare lijn die voor een sterk grafisch werkend resultaat zorgt.

De aldus opgeroepen kwetsbaarheid komt hem goed van pas. Het bevordert een inhoudelijke benadering van onderwerpen als geweld versus tederheid, eenzaamheid, pijn, verdriet, melancholie en poëzie, alles dat la condition humaine oftewel het menselijke lot bepaalt. De symbolentaal die Van Hemert in de tekeningen hanteert, wijkt niet wezenlijk af van wat hij in zijn schilderijen laat zien. Zo zijn in de recente, bijna vierkante formaten nog steeds de 'Secret Survivors' (geheime overlevers) te zien, de honden of wolven die hun buit stevig tussen de kaken houden of verscheuren, de venijnig pikkende arenden, de menselijke ledematen waaraan verkrampte voeten of handen zijn verbonden. Nieuw element is de bloem, een paardebloem in verschillende bloeistadia, maar meestal uitgebloeid en ontdaan van zijn fijne haartjes. Van Hemert voorziet de bloem van zo'n venijnig en grillig karakter dat ze veel meer op een vleesetende spin gaat lijken. Ook hier wordt een dergelijk symbool natuurlijk voor dieper liggende betekenislagen aangewend: de paardebloem staat bij Van Hemert voor taal (woorden), voor een begrip als taligheid.

Het gebruik van de bloem heeft de korte taalnotities nagenoeg verdrongen. Van Hemert schilderde zoals bekend nogal wat tekst in zijn doeken, korte, krachtige opmerkingen die vaker vragen opriepen dan dat ze de inhoud verklaarden. Nu suggereert de aanwezigheid van de bloem begrippen als het versterven versus het nieuwe leven, vergankelijkheid tegenover geboorte, als ze als beeldelement een commentaar levert op een versmelting van menselijke lichamen, gevangen in de deinende zee van parende stellen.

Een wezenlijk onderscheid maakt Van Hemert ook ten aanzien van de formaten van de tekeningen in vergelijk met de schilderijen. Meestal zijn de formaten bijna vierkant (namelijk 140 bij 150 cm) als het gaat om tekeningen die tesamen een groep vormen (allemaal met hetzelde onderwerp maar met een wisselende aanpak), terwijl de serie-matige tekeningen in het nagenoeg 3:5-formaat worden gehouden. Het bijna vierkante formaat haalt de voorstelling net uit balans, bedoeld om het beweeglijk effect te versterken. In de series liggen de voorstellingen qua thematiek dichter bij elkaar en worden ze ook kort op elkaar uitgevoerd. Series tellen bij Van Hemert meestal twaalf 'afleveringen', wat een bewust gekozen (want afgerond) aantal voor hem betekent. Anderzijds bouwt hij aan de groepen naar het lijkt eindeloos voort. Zo kent de groep 'Secret Survivors' al een decenniumlange voorgeschiedenis. Je mag als kijker aannemen dat je nooit alle survivors compleet bij elkaar zult zien. Daarvoor zijn deze tekeningen in de loop der tijd te veel verspreid geraakt en wil ook menig bezitter ze eigenlijk niet meer afstaan.

Van Hemert geeft ze in Het Valkhof -door ze in kruisvorm te rangschikken- een nieuwe, tijdelijke betekenislaag mee. De kruisvorm rijmt namelijk op de monstransen, reliekhouders en kruisbeelden die in het museum op hun vaste plaats staan in zalen die met een open verbinding op de afdeling moderne kunst uitkomen. Het aldus ontstane kruispunt is voor Van Hemert de cruciale plek waar de mens zich met ziel en lichaam kan verenigen met de ander, of daar juist in faalt. Ook worden begrippen als opoffering en overgave in een kruisgewijze paring benadrukt. Door zulke eenvoudige ingrepen in de inrichting van zijn tentoonstelling slaagt Van Hemert erin nieuwe betekenislagen in zijn werk aan te boren.