Eminem bokst met woorden

recensie Toen regisseur Curtis Hanson plannen koesterde voor een film met de omstreden blanke rapper Eminem kreeg hij veel commentaar. ,,Wil je aan hem je naam verbinden? Veel te riskant!'.

Nu zijn de geluiden heel anders. '8 Mile', Eminems semi-autobiografische verhaal, is in eigen land een grote hit en drijft de ooit bespuwde muzikant in de warme omhelzing van een nieuw, breed publiek.

Een film die zwaar leunt op een grote popster belooft doorgaans weinig goeds: te vaak resulteert dat in geforceerde musicals of magere vehikels met een topzware soundtrack. Regisseur Hanson heeft in '8 Mile' beide valkuilen weten te omzeilen. ,,Ik heb de film nooit beschouwd als een musical of een hiphopfilm. Hiphopfilms zijn vaak illustraties van rapteksten over een wereld vol drugs en wapens. Dit is geen hiphopfilm, maar een film over mensen die van hiphop houden', verklaart Hanson (57), die deze week in Amsterdam was.

Op de geluidsband zijn slechts twee nummers van Eminem zelf te horen, de overige zijn onder meer songs van voormalige (vermoorde) gangsta rap-grootheden Tupac Shakur en The Notorious B.I.G. ,,Het is de muziek waar de personages in mijn film graag naar luisteren.'

In '8 Mile' speelt Eminem de white trash-jongere Jimmy, die in Detroit (het is 1995) verwoede pogingen doet geaccepteerd te worden in het plaatselijke zwarte rapcircuit. Als Jimmy niet in de staalfabriek werkt of ruziet met zijn miserabele moeder, schrijft hij rapteksten en spreekt hij het liefst op rijm. Maar pas wanneer hij openlijk zijn misère tot inspiratiebron verheft weet hij de hoon van de lokaal bewonderde zwarte rappers te pareren.

De plot heeft veel overeenkomsten met het levensverhaal van de inmiddels 30-jarige Eminem, die als Marshall Mathers III grotendeels in Detroit opgroeide, en die net als Jimmy dikwijls wordt vergeleken met Elvis Presley.

Eminem groeide de afgelopen jaren uit tot de succesvolste rapper ooit. Om zijn woedende songs over armoede, zijn gestrande huwelijk en zijn falende ouders wordt hij evenzeer bewonderd als verguisd. Zijn expliciete taalgebruik leverde hem de verontwaardiging op van politici en homobelangengroepen, die hem beschuldigden van homohaat. Op zijn meest recente cd, 'The Eminem Show', worstelt de zanger ironisch genoeg met zijn plotselinge faam.

Curtis Hanson, regisseur van veelgeprezen films als 'L.A. Confidential' en 'Wonder Boys', is in '8 Mile' vooral geïnteresseerd in het artistieke proces van hiphop:

rap battles vormen de wervelende hoogtepunten van zijn film. Voor het oog van de losse, rondcirkelende camera van de Mexicaanse Rodrigo Prieto ('Amores Perros') proberen rappers elkaar tijdens duels in geweldspoëzie met giftige beledigingen te vloeren.

De regisseur, tevens voorzitter van de University of California Film and Television Archives, liet zijn medewerkers onder meer Martin Scorsese's 'Raging Bull' zien. ,,Dat is niet alleen een boksfilm, het is ook een film over een man die zijn emoties uit met zijn vuisten', zegt Hanson. ,,Zo zie ik ook de freestyle rap battles: boksen met woorden.' De als acteur debuterende Eminem komt in deze scènes het best tot zijn recht. In zijn rol van de weinig spraakzame Jimmy, die terugkeert naar de caravan van zijn moeder (Kim Basinger) en verliefd raakt op een dromerig maar al te doortastend meisje (Brittany Murphy) is hij helaas weinig expressief. Maar in de door hem zelf geschreven rapscènes bloeit Eminem op en overtuigt hij moeiteloos als tekstvirtuoos.

Net als thematisch vergelijkbare klassiekers als 'Rocky' en 'Saturday Night Fever' schetst '8 Mile' een niet-geromantiseerd, geloofwaardig beeld van de voedingsbodem waarop een niet meer weg te denken subcultuur is ontstaan. Bewust koos Hanson voor Detroit als het decor dat als een zwijgend personage hier en daar op de voorgrond treedt. In die stad, ooit het kloppende hart van industrieel Amerika, groeide Eminem op nabij 8 Mile Road, de demarcatielijn tussen verpauperde zwarte buurten en de blanke voorsteden. ,,Overal in Detroit zie je de geesten, de beloftes die de stad ooit te bieden had', zegt Hanson. Hij zocht er naar vervallen locaties die door nieuwe generaties een kans krijgen te herleven: een kerk die nu als hiphopclub wordt gebruikt, een ooit glorieus theater omgetoverd tot parkeergarage. Hanson: ,,Dat hergebruik sluit perfect aan bij hiphop, waarbij van bestaande muziek iets nieuws wordt gecreëerd'.

'8 Mile' mag dan worden gepresenteerd als de officieuze verfilming van Eminems eigen opkomst: de goeiige, tragische Jimmy lijkt vaak ver af te staan van het beeld dat van Eminem bestaat als een lastige jongen die wel raad weet met alcohol en drugs en wegens wapenbezit en mishandeling met justitie te maken heeft gehad. Jimmy neemt het zelfs verbaal op voor een homoseksuele collega. Op het oog is het een geforceerde verrassingsactie om Eminems imago wat op te fleuren. Maar eigenlijk doet Hanson hier iets anders: hij lijkt te onderstrepen dat de heisa rond Eminems teksten overdreven en overbodig is, hoe vuig zijn woordkeuze ook mag zijn. Hanson: ,,Ik wilde laten zien dat je met dezelfde woorden iemand kunt kwetsen én verdedigen'.