Meedogenloze toneelkarikatuur over rol media

opinie 'Oorlog. Oorlog is vooral een raadselachtige gebeurtenis. Oorlog heeft hetzelfde effect op menselijke domheid als een onweersbui op paddestoelen. Het schiet de grond uit.' Met de indringende blik van iemand die zich onaantastbaar weet, blaast de fel gelipstickte presentatrice van een talkshow haar inleiding naar haar onzichtbare publiek.

Op dezelfde bestudeerde toon, maar onmiddellijk ietsje neerbuigender en vanzelf tutoyerend, richt zij zich tot haar ditmaal anonieme gaste 'Anna', vluchtelinge uit voormalig Joegoslavië: 'Waarmee denk jij, Anna, dat jullie oorlog destijds is begonnen?' 'Met een boer z'n kapotte kont', verklaart deze broodnuchter. Om vervolgens de verbouwereerde interviewster te schetsen hoe dit geval vanaf de eerste aanklacht -verkracht met een bierflesje door Albanezen- leidde tot beschuldigingen over en weer tussen verschillende (etnische) groeperingen, en hoe de media dat vuurtje opstookten tot gloeihitte, waarin kogels de woorden ten slotte wel moesten vervangen.

De Bosnisch-Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic (1949) schuwt de karikatuur niet als zij misstanden aan de kaak wil stellen. In 'Moordende woorden' neemt zij de rol van de media op de hak, maar haar ondertoon is meedogenloos, mede door de gekozen vorm. Door twee media in elkaar te schuiven, ofwel een televisiestudio op toneel neer te zetten, manipuleert zij het kijkgedrag van het publiek. Toegesproken als door een camera, waarbij je thuis ongehinderd commentaar zou kunnen geven, word je in de zaal juist gedwongen je te concentreren op het gezegde en het ongezegde. Je ziet hoe de opzet van de presentatrice -een sentimenten oproepend gesprek over etnische verkrachting- doorkruist wordt door Anna's plan, om 'live' de methodes van de media aan te vechten. En je beseft dat je eerste sympathie en oordeel enige nuance behoeven.

Dat effect wordt versterkt doordat de regisseurs, Johan Simons van Hollandia en Jos Verbist van Antigone, de personages cartooneske trekken meegeven. In een koelglanzende design-ambiance (Leo de Nijs) is Sofie Decleir met haar zuurstokroze pakje en hoogblonde pruik het toonbeeld van televisieglamour-arrogantie. Daarnaast is de onopgemaakte Betty Schuurman met zwarte loshangende haren en over elkaar aangetrokken bloemetjeskledingstukken de kwetsbaarheid zelve. Zeker Schuurman weet met scherpe contrasten dat clichébeeld uit te diepen. De manier waarop zij een gemompeld Bosnisch scheldwoord opeens recht in het gezicht van de presentatrice ('Anna, wat zeg je?') slingert: 'Kutwijf!' is dodelijk.

De pose van Decleirs personage is minder genuanceerd. Maar als beiden tenslotte hun toneelpruiken afleggen, uitgeput door de onbesliste strijd (om de kijkersgunst), komt eerder dan een vonnis als 'gelijk' of 'ongelijk' het besef bovendrijven, hoezeer mensen in hun eigen rol verstrikt kunnen raken. Dat maakt 'Moordende woorden' behartenswaardig.

'Moordende woorden', coproductie Anno'02, Th. Antigone en ZT Hollandia; tournee t/m 8-2, o.a. A'dam 15/18-1, Rotterdam 6+7-2, Groningen 8-2.