De man die de atlas uitvond

recensie In 1512 werd in het Vlaamse Rupelmonde een jongetje geboren dat zijn naam letterlijk en figuurlijk op de kaart zou zetten: Gerard Kremer, die later zijn naam zou latiniseren tot Mercator (een 'kremer' of 'kramer' is een koopman, in het Latijn 'mercator'). Mercator was kaartenmaker in een tijd waarin ontdekkingsreizigers thuiskwamen met kersverse, wonderlijke en opwindende verhalen over verre continenten en hun bewoners.

Je deelt in die opwinding als je een kaart van Mercator ziet in het boek van Crane, waarop het noordpoolgebied wordt voorgesteld als een ronde poolzee, in een kring omsloten door vier ongeveer even grote eilanden (elk met een zuidelijke bergrand die samen een ring rond de pool vormden). Daaromheen had Mercator een cirkelvormige 'Mare glaciale', een IJszee, ingetekend, en daaromheen weer de bovenste delen van Europa, Azië en Amerika. Allemaal mooi concentrisch geordend. Het lijkt alsof je in het oog van de wereld kijkt, met de poolzee als pupil.

Het was dus nog mogelijk in Mercators tijd om er zover naast te zitten! En het was dientengevolge nog mogelijk om heel veel nieuwe wereld te ontdekken op onze eigen aarde! De ontdekkingen van de zestiende eeuw waren niet minder opwindend dan het vandaag zou zijn als Mars bewoond blijkt.

Nicholas Crane maakt duidelijk dat niet alleen zeelui op gegist bestek voeren. Ook een cartograaf als Mercator giste soms naar zijn geografie; hij moest zijn kaarten samenstellen op twijfelachtige basis: antieke bronnen, eerdere regionale kaarten, lokale vaargidsen, reisverslagen. Dat alles harmoniseerde Mercator tot een kaart waarvan hij verwachtte dat die min of meer waarheidsgetrouw was. Tot de volgende ontdekkingsreiziger thuiskwam en het hele beeld op zijn kop zette.

Die problemen speelden minder waar het kaarten van Europa betrof. Maar verder van huis werden de namen mythologischer, de gebieden en hun grenzen betwister, en hun bewoners merkwaardiger.

In de biografie van een cartograaf, op de ruimte georiënteerd, is het merkwaardig juist zijn tíjd meer aandacht te geven. Nicholas Crane vertelt veel en omstandig over de decennia waarin Mercator leefde. Begrijpelijk is dat wel, want het was een eeuw van grote politieke en godsdienstige beroering in de Lage Landen: Gelre was tot 1543 niet bedwongen en spande samen met Frankrijk tegen Karel V. 'Zwarte Maarten' (dat was Maarten van Rossum, niet de tegenwoordige amerikanist, maar een toenmalige Gelderse bendeleider) stak de Maas over en sloeg het beleg om Leuven, waar Mercator toentertijd studeerde. Als Leuven was gevallen, had de doortocht naar Frankrijk voor het grijpen gelegen. Het is niet gebeurd, maar Mercator en zijn medeburgers beleefden benauwde dagen.

Karel V en zijn zoon Filips II waren vastbesloten de 'pest' van het protestantisme te verdrijven. Mercator was een erasmiaan die stilletjes geloofde dat geloven belangrijker was dan ritueel en ceremonie. Zijn religieuze beginselen waren net zo in elkaar geschoven als zijn cartografische inzichten. Hij had contacten met verdachte drukkers en uitgevers; hij correspondeerde met ketterse collega's.

In 1543 werd Mercator zeven maanden opgesloten, maar door voorspraak van de brandstapel gevrijwaard. Crane doet er uitvoerig verslag van. Vlot geschreven, vaak omstandig en daardoor een beetje barokkig ook in zijn taalgebruik, dat soms even opgesmukt is als de weelderig geïllustreerde kaarten uit die tijd.

Mercator verdient zijn biografie, al was het maar vanwege zijn 'mercatorprojectie', de manier waarop hij de bolvorm van de aarde projecteerde op een plat vlak, zoals de kaarten in onze atlas. Mercator koos ervoor de wereld af te beelden op een netwerk van evenwijdig lopende lengte- en breedtegraden, waarvan de zeevaart veel profijt had. Zijn methode om met ('platte') stroken papier het beeld weer terug te projecteren op koperen bollen, globes, was ook heel ingenieus.

Over zulke doorbraken in de cartografische techniek valt veel te verduidelijken. Crane heeft zich daarin beperkt. En dat is een beetje jammer. Het zou zijn boek moeilijker hebben gemaakt, dat wel, maar Mercator meer recht hebben gedaan. Mercator bracht zijn kaarten bijeen in een boek dat hij 'Atlas' noemde, naar de mythologische titaan die veroordeeld werd het hemelgewelf op zijn schouders te dragen. De Atlas van Mercator (eigennaam) werd onze atlas (soortnaam). In 1594, na twee hartaanvallen, sloeg de tijd zijn Atlas dicht.