De aantrekkingskracht van een pendelweg

recensie Een jaar te gaan heeft voor menigeen veel weg van een onoverzichtelijk doolhof. Tegenover die metafoor wint het ordelijke labyrint weer aan populariteit en zeggingskracht. De weg mag lang zijn en omslachtig, maar het centrum lonkt en aankomen doe je altijd. Voor de middeleeuwse christen en de postmoderne zinzoeker is dat een hele troost.

Veehouder G. Klein Bluemink uit Ruurlo beschikte onvermoed over een goed gevoel voor de tijdgeest, toen hij in 1998 zijn maïs;akker ombouwde tot een enorm labyrint. Stomverbaasd zag hij duizenden mensen komen en gaan die allen, heen en weer pendelend tussen de maïsstengels, de sensatie van het labyrint-lopen wilden ondergaan.

Dit oeroude symbool dat kennelijk zijn aantrekkingskracht op mensen maar niet wil verliezen, geniet de laatste decennia een hernieuwde populariteit.

In Engeland worden verwaarloosde graslabyrinten in oude glorie hersteld, kunstenaars laten zich inspireren door de intrigerende labyrintfiguur en er verschijnen talloze boeken over het fenomeen, waaronder als onbetwiste topper het indrukwekkende standaardwerk 'Through the labyrinth' van Hermann Kern (uitgeverij Prestel).

Ook Nederland heeft het labyrint ontdekt. Van de 52 door een werkgroep in kaart gebrachte doolhoven en labyrinten op vaderlandse bodem zijn de meeste aangelegd in de jaren tachtig en negentig van de afgelopen eeuw. De maïsakker niet meegerekend telt Ruurlo er zelfs twee: een labyrint van steen en een doolhof van haagbeuk. Een fraai exemplaar van het klassieke labyrint (opgetrokken uit steen en water), ontworpen door Klaus van der Locht, siert de Waalkade bij Nijmegen.

De Oostenrijkse bioloog en fotograaf Gernot Candolini is een van die hedendaagse ontdekkingsreizigers in de geheimzinnige wereld van het labyrint. Met vrouw Ulli en dochter Hannah reisde hij enkele maanden met een caravan door Europa, van het ene labyrint naar het andere, steeds meer gefascineerd rakend door de symboliek ervan. Hij schreef er een boekje over, dat in Nederlandse vertaling bij Ten Have is uitgegeven.

Tussen de bedrijven door geeft hij aardig wat informatie over de geschiedenis en vele mogelijke betekenissen van het labyrint, maar bovenal beschrijft hij zijn persoonlijke ervaringen met en in de vele, vooral Franse en Engelse, labyrinten die hij op zijn reis heeft bezocht. Die vat hij als volgt samen: ,,Het labyrint is een gelijkenis van het leven, een spiegel van de ziel, een symbool van de mensheid waarin je veel kunt ontdekken. Maar vooral één ding: jezelf.''

Jezelf ontdekken in het labyrint: met die betekenisgeving sluit Candolini naadloos aan bij een legioen van hedendaagse zinzoekers. Eigenlijk is dat moeilijk te rijmen met onze individualistische en liberale cultuur, vindt Jan de Jongh, omdat het labyrint een symbool is dat berust op een collectieve, anonieme betekenisgeving, waarin zich een gemeenschap herkende. En dat vraagt om een homogene religieuze cultuur. Ook hij, emeritus-studentenpredikant van de Technische Universiteit Twente, verdiepte zich in het labyrint en schreef er een aantal artikelen over, onder andere in het spirituele tijdschrift Herademing.

Dé verbeelding van onze tijd, schrijft hij, is niet het labyrint maar juist de doolhof. Het labyrint leidt zonder zijwegen, kruispunten en doodlopers via één voortdurend van richting veranderende pendelweg onvermijdelijk naar het centrum, terwijl de doolhof alle mogelijke afslagen, omwegen en variaties toelaat en alleen naar het midden leidt, wanneer men de juiste route kiest. In een labyrint is de omweg maximaal, leidt het pad soms vlak langs het centrum en er dan weer ver vanaf, maar aankomen doe je altijd, het doel wordt uiteindelijk bereikt.

Dat niet de vele wegen en keuzemogelijkheden van de doolhof, maar de éne weg van het labyrint postmoderne mensen kennelijk nu weer aanspreekt, vindt De Jongh bij nader inzien toch niet zo vreemd. Júist in een tijd waarin niet de ene kerk van vroeger maar oneindig veel instanties pretenderen ons de weg in het leven te kunnen wijzen, fascineert het labyrint opnieuw, meent hij.

,,Want de voorstelling van de dwaalwegen, de doolhof, is alleen mogelijk tegen de achtergrond van de hoop dat er een zekerheid is, een ordening, een centrum. De doolhof drukt juist de zoektocht uit naar eenheid in een gefragmenteerd leven. Het labyrint is uitdrukking van het geloof dat die ene weg er ook is.''

De hernieuwde interesse voor het labyrint is volgens De Jongh daarmee tevens een kritiek op een rationele cultuur en een gefragmenteerd bestaan -een teken van verlangen naar zin en eenheid. Dat in ieder geval Candolini er ook in vindt: ,,Het leven is een constant gaan in het labyrint. Aankomen en weer vertrekken. Het midden vinden en het weer verlaten. Moeten omkeren en telkens weer verder komen.''

Zoals Candolini en postchristelijke tijdgenoten zichzelf zoeken in het labyrint, zo zochten middeleeuwse christenen, pelgrimerend over kathedraalvloeren, in het kerklabyrint -Chemin de Jérusalem'- hun God.

Het klassieke labyrint, waarvan de herkomst op Kreta wordt gesitueerd, had daarentegen een profane betekenis. Waarschijnlijk was het oorspronkelijk een op de grond getekende dansbaan, waarin via de bekende pendelbeweging dansfiguren werden uitgevoerd. Maar de mythe van Theseus en Ariadne, gesitueerd in het labyrint van Knossos, draaide weer niet om een vrolijk dansje. En wat trof hij in het midden aan? Niet God, niet zichzelf maar de mensenverslindende Minotaurus. Wat de mythe met dit monster bedoelt -versloeg Theseus met hem misschien zijn eigen schaduwzijden?- blijft even raadselachtig als de draad van Ariadne.

Rationeel gesproken was die niet nodig. Ander dan in doolhof kun je immers in een labyrint niet verdwalen. Maar haar overbodige draad knoopt weer wel naadloos aan bij het labyrint als literair motief. Want wordt in het hedendaags taalgebruik de term labyrint niet vooral gebezigd als metafoor voor, jawel, een doolhof?

En dan hebben we het nog niet eens gehad over het labyrint als initiatie;rite, als weg van dood en wedergeboorte, als bevrijdingsweg en al evenmin over het liefdeslabyrint en de labyrintische dans van de Paoskéérls in Ootmarsum.