Alles komt goed

recensie Enige vergevingsgezindheid is nodig: vanwege overdrijving en pedanterie, en omdat Todd meedoet aan de mode om van de Verenigde Staten een karikatuur te maken en die vervolgens te bestrijden. Maar de stelling in dit essay is interessant: deze wereld nadert zijn educatieve en demografische voltooiing, dat wil zeggen dat er binnen afzienbare tijd geen analfabeten meer zijn, waardoor de geboortecijfers drastisch zullen dalen. En dat brengt weer met zich mee dat de landen en volken van deze wereld op weg zijn naar de politieke stabiliteit die hoort bij een democratische staatsvorm.

Daar hebben de Verenigde Staten in het verleden het hunne toe bijgedragen. Maar Amerika is in de afgelopen decennia -en zeker de afgelopen tien jaar, en nog zekerder sinds George W. Bush er president is- veranderd van mondiale oplossing in wereldprobleem nummer één, beweert Todd. In tegenstelling tot Europa en Japan is Amerika geen producerende maar een consumerende, geen exporterende maar een importerende natie geworden. Het is economisch, militair en ideologisch te zwak geworden om de wereld te beheersen, en pogingen daartoe zullen tegenacties oproepen die de Amerikaanse strategische positie juist verzwakken.

Toen in de afgelopen tien jaar achtereenvolgens het communisme, de Sovjet-Unie en Rusland instortten, dachten de Amerikanen de absolute macht in de wereld te kunnen grijpen. Dat lukte niet, schrijft Todd, omdat de VS twee dingen nalieten: ten eerste had Amerika zich een stevigere greep moeten verwerven op de economisch machtige 'Europese en Japanse protectoraten'. En ten tweede had Amerika de strategische (nucleair bewapende) macht van Rusland definitief moeten breken.

Amerika heeft allebei niet gedaan, en je zou denken dat Todd dat zou toejuichen, vooral wat Rusland betreft, want daardoor is voorkomen dat de wereld in een verwoestende kernoorlog terecht is gekomen. Maar niets daarvan, Todd constateert gewoon dat Amerika, om de schijn van militaire supermacht toch hoog te houden, kiest voor 'theatraal militarisme': 'niet-machten' aanpakken, landen die niet in staat zijn zich te verdedigen -Irak bijvoorbeeld.

Het Amerikaanse militarisme, aldus Todd, drijft Japan, Europa en Rusland in elkaars armen: Japan en Europa als dé dominante, industrieële machten en Rusland als 'een grote atoommacht'. Japan en Europa hebben dóór dat de Amerikaanse agitatie in de Golf slechts tot doel heeft de energiebronnen waarvan zij afhankelijk zijn (de Amerikanen zelf in veel mindere mate) te controleren.

LEES VERDER OP PAGINA 42

Alles draait om demografie

VERVOLG VAN PAGINA 41

Rusland wordt een noodzakelijke partner, niet alleen omdat het een atoommacht is, maar ook omdat Rusland de tweede olie- en de eerste gasproducent van de wereld is. Europa en Japan zullen rechtstreeks met Rusland, Iran en de Arabische wereld gaan onderhandelen om hun olieleveranties veilig te stellen.

En Amerika? Amerika hoeft van Todd niet te verdwijnen, het wordt een normaal land, waar het levenspeil van de bevolking 15 tot 20 procent achteruitgaat. En dat kunnen de Amerikanen best hebben.

Wat kunnen we dan verder nog doen? Een goed beeld krijgen van de wereld, natuurlijk. Door Todds boek te lezen. Maar verder weinig. ,,Gewoon handelen in de marge, om een overgang die zich vanzelf voltrekt te vergemakkelijken', stelt hij voor.

,,Geen enkele internationale politiek kan in de huidige staat van de economische, demografische en culturele krachtsverhoudingen in de wereld invloed uitoefenen op de loop van de geschiedenis.' ,,Want als de wereld naar evenwicht en rust neigt door het natuurlijke spel van de demografische, culturele, sociale en politieke krachten is er in feite geen enkele grote strategie nodig.'

Militaire macht laat Todd bewust buiten beschouwing. ,,We mogen nooit vergeten dat vandaag, net als gisteren, de ware krácht van demografische en educatieve, en de ware mácht van economische orde is.' (De vertaler had beter 'aard' in plaats van 'orde' kunnen schrijven.)

Het is duidelijk dat militaire machten in het algemeen, en die van de huidige VS in het bijzonder, niet in Todds verhaal passen, en dat hij daarom die macht bagatelliseert. De vraag is hoe geloofwaardig dat is.

Hij maakt zijn verhandeling ook niet sterker door een fors aantal overdrijvingen en eenzijdigheden. Mag je een staat die zijn handelsbalans niet in evenwicht heeft, nu meteen een 'roofstaat' noemen? En heeft Amerika op exportgebied 'afgezien van de militaire export en die van een paar computers' werkelijk 'niet veel te bieden'? En is de joodse gemeenschap in Amerika het beste te omschrijven als 'een bevoorrechte gemeenschap die zich heeft overgegeven aan de verontrustende, om niet te zeggen neurotische, cultus van de Holocaust'? En kan een mens echt volhouden dat ,,Europa wordt beheerst door agnostische waarden, de waarden van vrede en evenwicht, die de Amerikaanse samenleving tegenwoordig vreemd zijn'? Dat is dan sinds kort, lijkt me. ,,Het enige wezenlijke probleem van Europa is zijn demografische achteruitgang', aldus Todd. Mocht Europa willen.

Het is goed dat Todd aandacht eist voor demografische én antropologische factoren. Maar wat moeten we aan met een stellling als deze: ,,Er is een welhaast eindeloze wereld van culturele verschillen tussen Europeanen en Amerikanen, maar een antropoloog moet de status van de castrerende en bedreigende Amerikaanse vrouw vermelden, die voor de Europese man even verontrustend is als de almacht van de Arabische man voor de Europese vrouw'?