Gevaarlijk voor Joden werd het sinds Wagner

recensie Er is een nieuw boek over de Holocaust van twee gerenommeerde Amerikaanse historici, R.J. Van Pelt en D. Dwork. Hun stelling: ,,De massamoord door de nazi's op de Joden had zijn wortels niet in christelijk antisemitisme, maar in de ketterjachten van de Inquisitie en in de terreur tijdens de Franse Revolutie.'' Deze week waren beide auteurs in Nederland en Trouw sprak met hen.

'Nee'', benadrukt Van Pelt, ,,dit is niet het zoveelste boek over de Holocaust''. Co-auteur Dwork vult aan: ,,Er zijn weliswaar bibliotheken vol geschreven over alle mogelijke aspecten van de jodenmoord, maar er bestond tot dusver geen studie naar de samenhang van dit alles. In die lacune hebben wij nu voorzien.''

Debórah Dwork is hoogleraar geschiedenis van de Holocaust aan de universiteit van Yale en directeur van het studiecentrum voor Holocaust en genocide aan de universiteit van Clark, beide in de VS. Haar collega Robert Jan van Pelt, van oorsprong Nederlander, is hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de universiteit van Waterloo, Ontario, Canada. Samen schreven ze in 1997 een veelgeroemde studie over Auschwitz. Deze week waren ze in Amsterdam om hun nieuwe boek te promoten.

Van Pelt: ,,Na 1945 was de massamoord op joden, zigeuners en homoseksuelen lange tijd slechts een voetnoot bij het beschrijven van de Tweede Wereldoorlog. Dat bleef zo tot midden jaren zestig.''

Dwork: ,,Toen kwam het Eichmann-proces en kregen de Joodse slachtoffers ineens een stem, een gezicht. Daarnaast begon een nieuwe generatie kritische vragen te stellen aan de oudere: ,,Pa, wat deed jíj tijdens de oorlog?'' En de stemming sloeg radicaal om. Sindsdien lijkt het alsof het tussen 1939 en 1945 alléén om de Holocaust is gegaan. Al het andere wordt in dat licht bekeken.''

,,Wij willen met onze studie de zaken weer wat meer in evenwicht brengen. We doen dat door te onderstrepen dat de Holocaust zich afspeelde tijdens een uiterst wrede oorlog waarvan, behalve Joden, zigeuners en homoseksuelen, ook miljoenen anderen het slachtoffer werden. Zo vermoordden de nazi's ook systematisch Russische krijgsgevangenen omdat die 'minderwaardige Slaven' waren.''

In tegenstelling tot wat veel anderen beweren stelt u beiden dat er geen rechte lijn loopt van het traditionele christelijke anti-judaïsme naar het op vernietiging gerichte racistische antisemitisme van de nazi's. U ziet de wortels veeleer liggen in het niets en niemand ontziende optreden van de Inquisitie tegen christelijke ketters en in de Terreur tijdens de Franse Revolutie. Dat is opmerkelijk.

Van Pelt: ,,Ik ben de laatste om te zeggen dat in de Middeleeuwen de kerk de Joden fatsoenlijk heeft behandeld. Maar ze streefde nooit naar hun uitroeiing. Dat gold ook voor de wereldlijke macht. Zowel de theologie als de politieke filosofie hanteerden de stelling dat er in de christelijke wereld een plaats was voor joden. Geen goede plaats, want het waren nu eenmaal 'de moordenaars van Jezus', maar in elk geval een plek. Dat had God zo verordonneerd.

,,Dit gold niet voor ketters. Zij hadden hun doopsel verraden en het verbond met Christus verbroken, en dat kon niet worden geduld. Terwijl van tijd tot tijd theologisch gemotiveerde, maar in feite op politieke gronden gebaseerde, pogroms tegen Joden plaatsvonden, werden de christelijke ketters systematisch vervolgd. Het enige doel dat de Inquisitie voor ogen stond was hun algehele vernietiging.

,,Dat idee overheerste nog sterker tijdens de Terreur. Robespierre en de zijnen wilden een nieuwe, verlichte maatschappij. De enige manier om dat te bereiken was, in hun ogen, door de koninklijke familie en de aristocratie uit te moorden. En dus stierven honderden aristocraten onder de guillotine. Niet om wat zij hadden gedaan, maar om wie ze waren, namelijk representanten van de oude orde.

,,Hiermee werd de doos van Pandora geopend en heeft men een politiek geintroduceerd die op massamoord berustte. Hanteerden de Inquistitie en de Franse revolutionairen haar om degenen te elimineren die het ideaal van een religieuze eenheidsstaat c.q. 'verlichte' maatschappij blokkeerden, de nazi's zouden later er het uitroeien mee legitimeren van mensen die zij zagen als belemmering van hun raciaal utopia.''

Wanneer werd het, in de ongeveer honderdvijftig jaar die er liggen tussen Robespierre en Hitler, voor de Joden voor het eerst echt gevaarlijk?

Van Pelt: ,,Gevaarlijk werd het toen in de kring rond de componist Richard Wagner het anti-judaïsme à la Nietzsche een fusie aanging met het racisme van lieden als de Fransman de Gobineau, en het moderne antisemitisme werd geboren. Wagners schoonzoon Stewart Chamberlain stelde Duits-zijn gelijk aan ariër-zijn. Tot dan kon een Jood altijd de grens oversteken door zich te laten dopen. Nu verdween die optie. Het ging niet langer om wat Joden geloofden, maar om wat ze waren.

,,Dit gebeurde aan het einde van een eeuw, de 19de, en in een land, Duitsland, dat in de verwarrende confrontatie met een nieuwe tijd, de Joden was gaan zien als de wortels van alle kwaad. Links kapittelde hen als 'kapitalisten', rechts als 'socialisten' en 'cultuurbedervers'. Men noemde ze een probleem dat dringend moest worden opgelost. De Eerste Wereldoorlog bracht gewenning aan massaal geweld, waardoor de laatste morele barrières werden geslecht om het joodse probleem via de gaskamers 'te regelen'. Niet voor niets hadden vrijwel allen die aan nazi-kant betrokken zijn geweest bij de Holocaust, in 1914-1918 aan het front gevochten.''

U beschrijft het optreden van Gesina van der Molen. De streng gereformeerde juriste behoorde tot de oprichters van het illegale 'Trouw'. In de oorlog redde ze Joodse baby's van de dood, maar na 1945 was ze de drijvende kracht achter het besluit Joodse weeskinderen van wie niet vaststond dat ze van orthodoxe huize waren, bij hun christelijke pleegouders te laten en hen niet onder de hoede te stellen van Joodse instanties. Waarom dit verhaal?

Dwork: ,,Omdat het zicht geeft op de wijze waarop zelfs na 1945 christenen over joden dachten. Als representant van de dominante, christelijke cultuur meende Van der Molen dat zij het recht had vast te stellen wie Joods was en wie niet. En Joods waren in haar ogen alleen de orthodoxe joden. Voor hen was er een eigen plek in de Nederlandse, christelijke samenleving. De anderen waren vanuit haar optiek niet-joods en mochten dus bekeerd worden. Daaraan lag de gedachte ten grondslag dat christen worden het beste is wat een Jood kan overkomen. Het was een mening die christenen 1600 jaar hebben gehuldigd. En sommigen doen dat nog steeds.

,,Het speelde ruim vier jaar geleden een rol bij de heiligverklaring van de rooms-katholiek en non geworden Jodin Edith Stein, een van de miljoenen slachtoffers van de Holocaust. Rome had dit nooit mogen doen. Hiermee wekte het de suggestie dat ze was vergast om haar katholiek-zijn, terwijl dat er in werkelijkheid niets mee te maken had. Ze werd enkel en alleen vermoord omdat ze Jodin was. Bij bezoeken aan rk scholen in de VS kreeg ik, op mijn vraag wie Edith Stein was, van leerlingen én leraren als antwoord: ,,Een katholieke martelares''. Geen woord over haar Jood-zijn.''

In een toespraak stelde u: ,,Als de kerken zich tijdens de oorlog openlijk hadden uitgesproken tegen de genocide op de Joden was er mogelijk geen Holocaust geweest''. Vergeet u dan gemakshalve niet dat de echte schuldige Hitler was?

Dwork: ,,Natuurlijk berust de primaire verantwoordelijkheid voor de Holocaust bij de nazi's. Dat neemt niet weg dat de toenmalige katholieke kerkleiders een zware verantwoordelijkheid dragen voor het feit dat zij in overgrote meerderheid hebben gezwegen, te & meer omdat in die tijd het gezag van de kerk een groot gewicht in de maatschappelijke schaal legde.

,,Dat Pius XII, zoals het verhaal gaat, 'erg bedroefd' was over wat er met de Joden gebeurde, interesseert me geen donder. Hij had zijn verantwoordelijkheid als paus dienen te nemen en zijn stem moeten verheffen tegen alle deportaties en moordpartijen. Ook al zou dit het martelaarschap van hem en anderen hebben betekend. Want dat is de ultieme plicht van alle christenen: Jezus volgen naar Golgotha.''

Van Pelt: ,,Het kenmerkt de uniciteit van onze menselijke soort dat we, zittend in een overvolle boot, niet zeggen: 'Er moeten er een paar overboord, zodat de rest kan overleven', maar: 'Dan verdrinken we maar met z'n allen'. De kerken hadden de gelovigen moeten herinneren aan deze plicht tot fundamentele solidariteit met de ander en zeggen: 'Wij dienen één te blijven met onze vervolgde Joodse broeders en zusters, ook al kost dat ons het leven'. Dat de paus en andere kerkleiders dit niet hebben gezegd maakt ze tot schandvlekken van hun geloof en van de mensheid als zodanig.''