De tulp als symbool voor de Hollandse natuur

recensie Als inpoldering het gevolg is van de protestantse cultuur van onze voorouders, van welke cultuur zijn dan de tegenwoordige projecten om 'woeste natuur' te scheppen een uiting? In de onlangs verschenen bundel 'De zwijgende natuur' doen de verschillende wetenschappers een poging om verbanden te zien tussen onze veranderende houding tegenover de natuur en levensbeschouwing.

De uitwerking van het geloof dat de christen een rentmeester is van God heeft in de Middeleeuwen dramatische gevolgen gehad. Omstreeks 800 begint men vooral vanuit kloosters de uitgestrekte wildernis die het tegenwoordige Nederland was in cultuur te brengen, dijkjes te maken en veengebieden te ontwateren. Maar hierdoor verzakte het land en toen aan het einde van de Middeleeuwen de zeespiegel steeg, was dat catastrofaal. In deze tijd ontstonden de Zuiderzee en de Biesbosch.

Om het water te beheersen was nu een activistische en wetenschappelijke houding nodig. Het protestantisme verschafte hiervoor de inspiratie, zoals de beroemde socioloog Max Weber heeft laten zien. De arbeidzame selfmade Hollander drukte zijn nieuwe houding met een nieuw symbool uit: de tulp.

De eerste werd in 1571 door de Leidse botanicus Clusius uit Turkije geïmporteerd. De tulp bleek een zeer plastische bloem, die in oneindig veel variëteiten kon worden gekweekt. Er ontstond een ware windhandel met deze kunstmatige bloem, die het kunstmatige landschap symboliseerde. De windmolen stond voor zes dagen werken, de tulp voor de zondagse rust.

Terwijl Romantici in de omringende landen de schoonheid van wilde natuur ontdekten, hield de Hollander het bij zijn kunstmatige tulp - in de stillevens idealiseerden de Nederlanders het landschap dat ze zelf gemaakt hebben, stelde de filosoof Hegel vast.

Deze houding als control freak bereikte haar hoogtepunt na de Watersnoodramp van februari 1953. De kunstnatuur moest nu rigoureus worden getransformeerd. Dynamische ecosystemen dienden plaats te maken voor ordentelijke, controleerbare natuur. Water en land, zoet en zout water werden gescheiden.

Parallel met het proces van ontkerkelijking lijkt ons natuurbegrip in een crisis. Megaprojecten om de natuur klein te krijgen zijn 'uit', echte natuur is 'in'. De duinen bij Schoorl werden onlangs doorstoken, polders moeten weer natuurgebied worden, rivieren krijgen de vrije loop. De nieuwe projecten lijken op 'grootschalig tuinieren', en hebben weinig te maken met het ideaal de natuur zijn gang te laten gaan. De vraag of het wel echt is, kwelt.