'Dit ware te verifieeren'

recensie De hoogleraar Geschiedenis dr I.J. Brugmans (schrijver van het standaardwerk 'De arbeidende klasse in Nederland in de 19e eeuw') zat tijdens de Tweede Wereldoorlog gevangen in een jappenkamp op Java. Hij was destijds rector magnificus van de letterenfaculteit van Batavia en werd, met vele honderden andere blanke mannen, geïnterneerd in een gewezen schoolcomplex bij Bandoeng.

Een eminente geleerde in een interneringskamp, wat moet je je daarbij voorstellen? Wij weten het nu, want Brugmans hield (hoewel dat streng verboden was) destijds nauwgezet een dagboek bij. Hij schreef op allerlei kleine vodjes papier, bijna dagelijks, drie jaar lang. Het werd een heel bijzonder dagboek met een heel bijzondere geschiedenis, want de hoogleraar liet het, toen de oorlog voorbij was, uittikken en deponeerde het bij het Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Toekomstige onderzoekers, zo meende Brugmans, konden eruit putten bij hun bronnenonderzoek. Zijn drie eigen kinderen vertelde hij het niet eens, want ,,de ellende lag nu achter de rug''!

Tweeënvijftig jaar later ontdekte een van zijn dochters door een toeval het bestaan van het kampdagboek. Het is tekenend voor een man als Brugmans, dat hij zijn drie jaren achter prikkeldraad in eerste instantie iets vond wat vooral historici aanging, en niet zozeer zijn eigen gezin. Thuis werd dan ook hoogst zelden over het jappenkamp gesproken.

De dagboeknotities -hoe kort ook- van een man met zo'n mentaliteit zullen vast iets bijzonders zijn, denk je dan. En dat zijn ze ook, weten we, nu ze in boekvorm verschenen zijn onder de titel 'Gevangen op Java'.

Bijzonder alleen al omdat in de herinneringen uit de jappenkampen onder invloed van emoties veel werd aangedikt. Zo niet bij Brugmans, die alles wat hij neerschreef eerst verifieerde en die de indianenverhalen wilde ontzenuwen. Op 17 juni 1944 bijvoorbeeld doet hij verslag van een wrede mishandeling, maar besluit met de woorden: ,,Dit ware te verifieeren.'' Wat Brugmans schrijft over de zware lijfstraffen in de kampen is dus weliswaar niet nieuw, maar wel betrouwbaar en daarom zo waardevol voor de geschiedschrijving. De geleerde historicus -hoezeer ook teruggebracht tot op het naakte leven- kan, zo blijkt, geen emoties gebruiken bij het schrijven van zijn dagboek.

Een tweede bijkomstigheid is dat Brugmans ook na de capitulatie het dagboek bleef voortzetten, tot 21 oktober 1945, dus tijdens die zogenaamde Bersiap-tijd. Dat was een soort schemerperiode waarin, door het wegvallen van het centrale gezag, de meest vreselijke dingen gebeurden of niet gebeurden.

Ook over die Bersiap is vaak met weinig terughoudendheid geschreven. Dankzij dit uiterst betrouwbare dagboek kunnen we nu over de feiten beschikken. Over de houding van de Indonesische bevolking jegens de uit de kampen weergekeerde blanken is vaak nogal onzuiver bericht. Niet eens te kwader trouw, maar wel onbruikbaar voor de historie. Brugmans bericht daarover met grote accuratesse. Het heeft een halve eeuw moeten duren, maar nu kunnen wij gelukkig lezen wat deze professor in de oorlogsjaren historisch vermeldenswaard achtte. Hij heeft mij, vooral daarom, geboeid van de eerste tot de laatste bladzij.