Wordt Mbeki ooit Mugabe?

recensie Zuid-Afrika viert binnenkort tien jaar multi-raciale democratie. De Zuid-Afrikaanse journalist Allister Sparks beschrijft hoe het zijn vaderland sindsdien is vergaan. President Thabo Mbeki komt niet onverdeeld gunstig uit zijn verhaal naar voren. Toch houdt Sparks de moed erin. ,,Als je net bent ontsnapt aan een armageddon, heb je geen tijd om een pessimist te worden.''

Zuid-Afrikaanse diplomaten werden er in de eerste jaren na het einde van het apartheidsbewind wel eens gek van. Op cocktailfeestjes met buitenlandse collega's kregen ze altijd weer die ene vraag. De 'WHAM-vraag': What Happens After Mandela? - Wat gebeurt er na Mandela? Volgens de Zuid-Afrikaanse journalist Allister Sparks klonk in de vraag vaak een onheilsverwachting door; het gevoel dat Zuid-Afrika's multi-raciale democratie het werk was van 'één enkele magiër' en dat het land na Mandela's presidentschap 'weer op de gepredestineerde weg naar een catastrofe zou belanden'.

Het is een van de vele rake observaties in Sparks' boek 'Het wonder voorbij'. Allister Sparks weet waar hij het over heeft. Hij is jarenlang correspondent in Zuid-Afrika geweest voor onder meer The Washington Post, The Economist en NRC Handelsblad en hij heeft eerder een zeer leesbaar boek geschreven over de Zuid-Afrikaanse geschiedenis tot eind jaren tachtig ('De kust van de goede hoop'), waarvan de vertaling nu is herdrukt. 'Het wonder voorbij' behandelt -even mooi en genuanceerd als in zijn eerdere werk- de recente ontwikkelingen in zijn vaderland.

De boeiendste hoofdstukken gaan over Thabo Mbeki, de man die Mandela in 1999 is opgevolgd als president. Sparks stelt voorop dat Mbeki alle lof verdient voor zijn optreden begin jaren negentig, toen de afschaffing van de apartheid nog moest komen. Het was Mbeki die het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) ertoe overhaalde af te zien van de gewapende strijd. Bovendien speelde hij in de jaren daarna, als vice-president onder Mandela, een 'cruciale rol' als bestuurlijk manager, strategisch adviseur en 'welbespraakt voorvechter' van de ANC-idealen. Volgens Sparks behoort Mbeki hierom de geschiedenis in te gaan als 'een van de grote sleutelfiguren in het overgangswonder in Zuid-Afrika'.

Maar Sparks heeft -terecht- forse kritiek op Mbeki's optreden van de laatste jaren, zijn jaren als president. Zo weigerde Mbeki lange tijd gratis aidsremmers te verstrekken aan zijn landgenoten, omdat hij er, anders dan vrijwel alle deskundigen, niet van overtuigd was dat aids werd veroorzaakt door het hiv-virus. Hij beschouwde de medicijnen als 'gif'. Zijn regering ging onlangs, met verkiezingen in zicht, overstag. Maar de president loopt nog altijd niet warm voor de medicijnverstrekking.

Ook weigerde Mbeki de afgelopen jaren de onderdrukking in Zuid-Afrika's noordelijke buurland Zimbabwe te veroordelen. Hij voerde zelfs campagne voor opheffing van de sancties tegen dictator Robert Mugabe. Volgens Mbeki kan 'alleen het volk van Zimbabwe zelf' de situatie in het land verbeteren, een wat vreemde opstelling voor de leider van een voormalige bevrijdingsbeweging wiens belangrijkste taak jarenlang bestond uit het campagne voeren voor internationale druk om een einde te maken aan de apartheid in Zuid-Afrika.

Een van Mbeki's meest bizarre uitglijders deed zich voor in 2001, toen zijn minister van veiligheid drie prominente ANC'ers, alle drie succesvolle zakenmensen, ervan beschuldigde een staatsgreep te beramen. Vrijwel niemand geloofde het vergezochte verhaal en de regering trok de beschuldiging al snel in. Maar de president hield in een televisie-interview vol dat er een samenzwering tegen hem was geweest.

De Zuid-Afrikaanse leider heeft met deze strapatsen internationaal veel sympathie verloren. ,,Wat mankeert Mbeki eigenlijk?'', vraagt Sparks zich af. Waarom vervalt deze 'hoogst intelligente' politicus telkens weer in 'dit soort krampachtige aanvallen van excentriciteit waarmee hij zichzelf en zijn land zo veel schade berokkent'?

Sparks zoekt de verklaring deels in Mbeki's 'liefdeloze jeugd', toen zijn vader, ANC-voorvechter Govan Mbeki, hem onderbracht bij een kameraad en hij 'meer door de beweging dan door zijn ouders werd opgevoed'.

Zijn toekomst lag door anderen uitgestippeld voor hem klaar, hij moest klaargestoomd worden tot een leidende figuur van het ANC. Volgens Sparks heeft Mbeki een neiging tot paranoia ontwikkeld in het klimaat van 'argwaan en rivaliteit' dat de politieke ballingschap aankleeft. Het apartheidsbewind probeerde voortdurend te infiltreren in de rangen van het ANC en slaagde erin een aantal anti-apartheidsactivisten in het buitenland te vermoorden.

Zo verklaart Sparks dat onder Mbeki een cultuur van centrale controle, achterdocht en de wens om informatie te beheersen, in de regering gewoon is geworden. De president kiest zijn ministers meer op loyaliteit dan op deskundigheid. ,,Openlijke kritiek is onaanvaardbaar verklaard'', aldus Sparks. ,,Leden van het ANC en de alliantiepartners mogen binnen de partijstructuren kritiek uitoefenen, maar niet daarbuiten.''

Volgens Sparks schuilt in Mbeki's innerlijk bovendien een 'intense woede' over de vernederingen die zijn volk onder de blanke overheersing heeft moeten verduren. Deze woede blijft meestal onder de oppervlakte, beheerst door zijn ontegenzeggelijke charme, maar zij komt zo nu en dan tot uiting 'in vlagen van onbeheerste drift', aldus Sparks.

Mbeki beschuldigt critici al gauw van 'racisme'. De president is ervan overtuigd dat de westerse aandacht voor Zimbabwe vooral voortkomt uit bezorgdheid om het lot van de blanke boeren in dat land. En ook de ophef over aids doet hij volgens Sparks af als 'een lastercampagne tegen de Afrikaanse cultuur en seksuele normen' en een manier om 'zwarte mensen te stigmatiseren'.

Zo doemt uiteindelijk toch die oude, pijnlijke vraag weer op: hoe zal het Zuid-Afrika vergaan na Mandela? De 85-jarige oud-vrijheidsstrijder speelt, ondanks zijn pensionering, op de achtergrond nog altijd een grote rol in Zuid-Afrika. Hoe zal het straks verder gaan als Mandela er écht niet meer is?

Allister Sparks toont zich, ondanks de verontrustende trekjes van Mbeki, gematigd positief. Sparks heeft decennialang als journalist tegen de apartheid geschreven en wil de president kennelijk niet helemaal afvallen. Hij wijst erop dat het nieuwe Zuid-Afrika beschikt over een volwassen burgermaatschappij, een moderne grondwet en een onafhankelijke rechterlijke macht, die samen een 'degelijk tegenwicht' vormen tegen 'het soort egocentrische tirannie' waaronder een groot deel van de rest van Afrika lijdt. ,,Als je net bent ontsnapt aan een armageddon, heb je geen tijd om een pessimist te worden.''