Noren zijn hun verstand kwijt

recensie Het grote Noorse epos wordt het genoemd, de indrukwekkende trilogie van Jan Kjaerstad, waarvan nu, na 'De verleider' en 'De veroveraar', het laatste deel vertaald is: 'De ontdekker'. Hoofdpersoon van het drieluik is Jonas Wergeland, bedenker van de succesvolle tv-serie 'Denk groot', waarin bekende Noren worden geportretteerd. Maar de centrale gebeurtenis is de moord op Jonas' vrouw Margrete, die, hoop je, zal worden opgelost naarmate de trilogie vordert. Maar dat gebeurt niet, want Kjaerstad laat in elk deel van de trilogie een andere verteller aan het woord, waardoor dezelfde gebeurtenissen telkens in een nieuw perspectief komen te staan. Zo treft Jonas Wergeland in deel één zijn vrouw bij thuiskomst vermoord aan, blijkt hij in deel twee zelf de moordenaar te zijn geweest en bekent hij in deel drie de zelfmoord van zijn vrouw te hebben willen verhullen door zich als haar moordenaar voor te doen. Wat is nu het ware verhaal?

Ook binnen de afzonderlijke delen mengt Kjaerstad vele verhaallijnen door elkaar en springt hij steeds heen en weer tussen heden, verleden en toekomst. Hij slaagt er daarmee vreemd genoeg in zijn hoofdpersoon een eenheid te geven die de chronologie van het verhaal overstijgt, hem als het ware met al zijn tegenstrijdigheden uit het papier op te laten rijzen. Kjaerstad wil laten zien dat de identiteit van zijn hoofdpersoon is opgebouwd uit complexe, soms tegenstrijdige verhalen. Daarmee personificeert Jonas Wergeland, aldus Kjaerstad, de moderne mens.

In dit derde deel zien we Wergeland, die inmiddels zijn straf heeft uitgezeten, door de ogen van zijn dochter Kristin. Samen maken ze deel uit van een onderzoeksteam dat de grootste en langste fjord ter wereld in kaart wil brengen: de Noorse Sogne fjord. Kristin biedt ons een nieuw perspectief op Wergeland, maar hoewel ze van haar vader houdt, begrijpt ze hem eigenlijk niet.

Intussen worstelt het team met de vraag wat een plek moet krijgen in de multimedia-presentatie van de fjord en wat niet. Een vraag van keuzes maken dus, en dat, zo maakt Kjaerstad duidelijk, is een typisch modern probleem: ,,We probeerden eraan te ontkomen'', aldus Kristin, ,,maar het dook steeds weer op: de onontkoombare hiërarchie. Sommige dingen moesten een hogere prioriteit krijgen dan andere. Het schoot door me heen: dit was het alles overschaduwende probleem aller tijden, ethisch en existentieel, een dilemma waar we niet graag aan dachten. Voor de moderne mens lag de moeilijkheid op zowel een horizontaal als een verticaal vlak. Je kon niet alles meemaken. En je kon je nog minder in alles verdiepen.'' In het verlengde hiervan ligt uiteraard de vraag uit welke verhalen je persoonlijke identiteit is opgebouwd.

Ook voor de Noren heeft Kjaerstad een boodschap. Net als zijn hoofdpersoon op de televisie doet, presenteert hij een serie bekende landgenoten (onder meer de viking Harald de Hardvochtige, de schrijver Henrik Ibsen en actrice Liv Ullmann), en verwijt hen dat ze passief zijn, verworden tot een natie van toeschouwers, comfortabel weggezakt in Stressless-stoelen, zelfvoldaan, intolerant en harteloos. Hij is uitzonderlijk kritisch: ,,Als iemand te snel rijk wordt, verliest hij bijna altijd zijn gezonde verstand. Dat is nu met een hele samenleving gebeurd.'' Zijn kritiek kan zonder probleem worden gelezen als een kritiek op de westerse maatschappij in het algemeen. Net als Jonas hoopt hij zijn ingeslapen landgenoten wakker te schudden, 'van kijkers zieners te maken', en hen te inspireren tot grootse en meeslepende daden en verhalen.

Kjaerstads eruditie is indrukwekkend. In talrijke, bijna essayis tische passages weidt hij uit over de Noorse geschiedenis en economische ontwikkeling, om even later met hetzelfde gemak te jongleren met ideeën uit de natuurkunde en biochemie. Opvallend zijn de vele verwijzingen naar de muziek. Niet zo verwonderlijk als je weet dat Kjaerstad vroeger in een rythm 'n' blues-groep speelde.

Ook de compositie van 'De ontdekker' is fenomenaal. Ze doet denken aan een concert, waarin vele stemmen tegelijk te horen zijn, waarin thema's en loopjes herhaald worden en ondanks de veelheid van klanken toch een eenheid ontstaat. Minder geslaagd is Kjaerstads stijl: soms breed uitgesponnen, en vol herhalingen, waardoor gebeurtenissen hun impact verliezen en het verhaal vaart verliest. Een bouwer van mooie zinnen is Kjaerstrad niet -de vertaler evenmin. Maar vertellen doet hij als geen ander.