Toen zij nog droomde, danste en gelukkig was

recensie Vanuit het bejaardentehuis overdenkt de Tsjechische Mariska haar leven: dat gelukkig was, totdat de communisten kwamen. De Tsjechische meester Hrabal (1914-1997) weet van deze terugblik een wonderbaarlijke vertelling te maken.

De Tsjechische schrijver Bohumil Hrabal (1914 - 1997) is er een van de verslavende soort. Wie eenmaal van zijn boeken heeft geproefd, wil alles van hem lezen. En dan is het verheugend te weten dat met de ruim tien titels die in stimulerende vertaling van Kees Mercks zijn uitgebracht, het oeuvre nog niet is uitgeput.

De nieuwste vertaalde roman is 'Harlekijntjes miljoenen', naar omvang en opzet een van de hoofdwerken van Hrabal. Het boek verscheen begin jaren tachtig en overlapt gedeeltelijk met het herinneringsjuweel 'Het stadje waar de tijd stil is blijven staan', uit 1973, dat lang ondergronds circuleerde en pas in 1991 werd gedrukt.

In 'Harlekijntjes miljoenen' is het perspectief verschoven van de zoon naar de moeder. Zij vertelt het verhaal van haar leven, met haar man Francin en diens broer, 'oom' Pepin. Dat Pepin 'oom' heet, betekent dat het perspectief van de jonge Hrabal zich vermengt met dat van zijn moeder (zonder deze fictie nu geheel tot realiteit te willen verklaren).

De moeder heeft zich met Francin ondergebracht in het bejaardentehuis, waar oom Pepin in de verpleegafdeling ligt. Het oude, grafelijke kasteel -zinnebeeld van het historische verleden- is tot bejaardentehuis omgevormd. Door die omgeving en door 'drie getuigen van de oude tijden', een soort Kwik, Kwek en Kwak die haar hoffelijk inlichten over hoe het vroeger was, komt de voorgoed verloren tijd weer bij haar boven. ,,Mijn hart bonsde bij al die verhalen over dingen waar ik geen idee van had''.

Tegen het eind van de roman heeft zij zich ontwikkeld tot een vierde getuige, met hulp van Hrabal natuurlijk, maar die blijft achter de schermen: een zoon lijkt zij in dit boek niet te hebben.

Overal in de roman, in het bejaardetehuis en in het park rondom klinkt de muziek van 'Harlekijntjes miljoenen', een middel om de bejaarden, de moeder dus ook, terug te voeren naar haar jeugd, naar de tijd dat zij gelukkig was, danste, toneelspeelde, droomde van Praag, er een parfumerie begon, en zich kleedde volgens de Elegante Welt.

Aan die tijd komt abrupt een eind in 1948, als de brouwerij waar Francin 25 jaar als opzichter heeft gewerkt wordt genationaliseerd door de communisten en hij kan vertrekken. Die passage is gruwelijk, ondanks de laconieke toon.

Hrabal heeft de echt Tsjechische humor van 'De brave soldaat Svejk', met overdrijvingen, opsommingen, slapstick, afgewisseld met melancholie, verzuchting, omzien. Er zijn talloze verhalen in het verhaal, over het stukslaan van het kunstgebit, over de kapiteinspet van oom Pepin, over het paddestoelenzoeken, over de dokter die alcoholgebruik aanbeveelt, over de bezeerde vinger van Francin.

Dat laatste verhaal is zo geestig dat het als aanbeveling voor Hrabals vertelwijze kan doorgaan. Een zin eruit moet genoeg zijn: ,,Maar pas wanneer hij thuiskwam, zag ik al van verre dat hij met een pijnlijke vinger aan kwam zetten, wanneer hij dan ging zitten en naar zijn vinger keek, trok hij bleek weg, verbond de vinger en liet die aan iedereen zien, die pijnlijke vinger, hij moest dan zelfs op bed gaan liggen, waarbij hij de ingezwachtelde vinger in het halfduister recht omhoogstak, en Francin jammerde, kreunde, nam afscheid van me, vroeg me of ik hem, mocht hij sterven, in zijn geboortedorp Konice op het kerkhof wilde begraven.''

Hoewel hij het zelfmedelijden van Francin hier prachtig te kijk zet, gaat het Hrabal in deze roman wel degelijk om iets ernstigs: om het altijd weerkerende leven van de natuur tegenover de sterfelijkheid van de ene mens. Voor óns is het leven 'alles waar een oud iemand aan terugdenkt en over vertelt, alles wat niet meer ter zake is en voor altijd voorbij is'. Maar de vitaliteit van de natuur neemt niet af, en dat treft ons vooral als wijzelf oud worden. Als oom Pepin sterft schrijft Hrabal: ,,en buiten ruisen onstuimig de bomen, buiten blonk als een bezetene het gebladerte''.