Niet stoned, maar versteend

recensie Maarten Doorman, dichter en filosoof, wekt in zijn gedichten graag de indruk bewust en een tikje monkelend buiten de heersende poëtische tendenties te staan.

De eerste opmerking in zijn 'Aantekening' achterin zijn nieuwe bundel 'Blindegang ster' lijkt mij dan ook niet van ironie gespeend. ,,Overeenkomstig de heersende mode stal ik hier en daar een paar regels, onder andere uit de Gouden Gids, van Sofokles, Nijhoff en mijzelf.'' Dat staat er nou niet op een wijze die de thans figurerende intertekstuele modetjes van de dag voluit omarmt. Er klinkt integendeel iets in door dat die mode met een korrel zout neemt ten faveure van de essentiële poëtische noties die erachter schuil gaan.

Die essentiële noties heeft hij in kaart gebracht in zijn recent (2004) verschenen studie 'De romantische orde'. Hierin beschouwt hij de romantiek, met zijn dynamische tegenstellingen tussen - ik vat het maar heel globaal samen - het aardse en verhevene, nog steeds als bepalend voor onze tijd.

Met dit alles is 'Blindegang ster' een ingewikkelder bundel dan zijn voorganger 'Kloppend heden', die weliswaar ook tussen tegenstellingen heen en weer pendelde, maar daarbij meer humor doseerde dan zijn opvolger. Al in het openingsgedicht 'Sea, buy, fly' zien we de tegenstelling aards-verheven in stelling gebracht, maar het accent komt toch meer te liggen op het aardse dan op het door de verbeelding aangestuurde verhevene.

Het gedicht begint heel roezig met 'Stond stoned op een pier', waarna een reeks innerlijke omzwervingen begint: er wordt gereisd, gevlogen, 'een luchtbok' geschoten, waarbij het immer herhaalde 'mind your step!' de roezige verbeelding een dreigend accent meegeeft. Het eindigt echter aards met: ,,stond versteend op een pier/en de zee rolde aan/en water was water, zand zand''.

Niet 'stoned' maar 'versteend' dus. Doorman maakt hier een moeilijke draai. Hij stelt de romantische tegenstellingen inderdaad voorop, en tegelijk knaagt hij zo aan de verbeelding, of de roes, dat het aardse wel het primaat moet krijgen. En weg is de tegenstelling! Water is water, de werkelijkheid is zoals zij is.

Het programmatische 'Poëzie die oudehoer' komt op een soortgelijk aards credo uit. Het voert de jonge dichtersgarde op, die hun 'leuzen (...) over Poëzie' rondschallen. Hun 'flyers' beweren: ,,het gedicht is geen geheel!'' Hun affiches: ,,De nieuwe poëzie (...) is niet af (...) net als de wereld''.

En passant hekelt Doorman de 'classandici', een bozige contaminatie van classici en neerlandici, die als dichters of recensenten zijns inziens in het poëziewereldje de dienst uitmaken en alles, ook de wereld, tot afbreekbare 'tekst' reduceren. Hij verwijst hun ideen naar het rijk der infantiele fabelen en oppert: wat die 'classandici' van de poëzie eisen (zij zal dit, zij zal dat) doet niet ter zake, want: ,,zij zal helemaal niks/want zij al is). Dit laatste komt verdacht dicht in de buurt van zijn axioma: de dingen zijn zoals ze zijn.

Waar blijf je dan met je romantische tegenstellingen?

Ik begrijp, eerlijk gezegd, weinig van de poëticale implicaties die Doorman hier te berde wil brengen. Romantische tegenstellingen, door hem in essayistisch werk toch gepropageerd als kenmerkend voor onze eigen tijd, brokkelen onder zijn hand af tot aardse, realistische onvoorkoombaarheden. Niks romantiek, zoals ook de gedichten over de overleden vader bewijzen, die zo ostentatief onsentimenteel en 'stoer' (dit laatste was altijd al een stilistische eigenschap van Doormans poëzie) zijn verwoord dat iedere 'romantische' spanning ontbreekt. Pa gaat 'waterpas de oven in', klaar voor 'de grote stook'. Het kadergedicht onderaan trekt deze, hoe zal ik het noemen?, coole meetkundige observatie van de overleden vader stevig door.

Het is niet ongevoelig, maar zeker in de slotstrofen gortdroog: er wordt geen traan gelaten. En die overdrachtelijk 'meetkundige' openingsregels, met hun verwijzing naar de kindertijd ('lego') redden dit al te koude doodsgedicht niet. ,,Dat was dat''. Inderdaad: meer kun je er niet van zeggen.

Ik begrijp niet zoveel van deze manhaftig geponeerde, afgemeten 'romantiek'. En ik begrijp evenmin waar de spanningsvolle en vruchtbare tegenstellingen gebleven zijn die Doorman meestal in zijn literaire rugzak had, maar hier heeft laten afbladderen tot een uitermate oninspirerend 'alles is wat het is'.