Wat doet die camera toch?

recensie 'Nee, géén tranen“, klinkt de scherpe stem van de rechter in een Kameroens rechtszaaltje. Tegenover haar staat een man die maar niet snapt waarom zijn vrouw bij hem is weggelopen. Hij beroept zich op de sjaria: een vrouw mag zonder toestemming van haar man het huis niet verlaten, laat staan maanden wegblijven. De aanklager, 'Madam Ngassa', die de echtgenote bijstaat die haar man van huiselijke geweld beticht, pakt de man verbaal aan totdat de tranen over zijn wangen biggelen.

Het is een van de vele opmerkelijke momenten in 'Sisters in Law', die vanavond het zeventiende International Documentary Festival Amsterdam opent. De Britse documentaire van Kim Longinotto en Florence Ayisi biedt niet alleen een fascinerend kijkje in het pionierswerk van een paar moderne vrouwelijke juristen in een samenleving die verder nauwelijks moderniteiten verraadt. De film maakt je ook bewust van Longinotto's 'onzichtbare' maar o zo aanwezige camera.

Schijnbaar onopvallend worden familiedrama's en hartverscheurende verhalen vastgelegd. Maar herhaaldelijk bekruipt je het gevoel dat de gefilmden, geruggesteund of juist vernederd door die camera, hun emoties extra kracht bijzetten. De strenge aanklager die mensen met onverbiddelijke oneliners de les leest. Beklaagden die met larmoyant gejammer hun huid proberen te redden. Zou het verloop van deze rechtszaken er zonder die camera anders hebben uitgezien?

Wat doet de camera toch met de werkelijkheid? Registreert die? Kleurt of helpt die? Rechtvaardigt die? Het is een vraag die als een rode draad door een festival loopt dat zeer uiteenlopende blikken op onze wereld biedt. Van maatschappelijke aanklachten tot intieme familieportretten, zoals de Amerikaanse '51 Birch Street', waarin filmmaker Doug Block met enig gegraaf de schaduwzijde van het langdurige huwelijk van zijn ouders ontdekt. Van biografische documentaires over beroemdheden (vooral Bob Dylan krijgt veel aandacht van filmmakers) tot vastgelegde zoektochten, zoals naar het graf van Orson Welles in de Zweedse 'The Well'.

Neem 'Ik wil Nooit Beroemd Worden' van Mercedes Stalenhoef, een van de vier Nederlandse films die meedingen naar de Joris Ivens Award. Stalenhoef maakte een portret van Tobias, een ooit getalenteerde, ambitieuze cellist. Sinds een hartstilstand die in een coma resulteerde is hij grotendeels (verstandelijk) gehandicapt. Het is Tobias' welbespraakte familie die van de film iets bijzonders maakt. De aanwezigheid van de camera lijkt deze mensen te dwingen hun gevoelens over de situatie te ordenen en formuleren. Tobias' moeder laat vallen dat die ooit veelbelovende toekomst als cellist toch echt is afgelopen. Ze schrikt even. “Dat is voor het eerst dat ik het zeg.“ Ook Tobias' broers, beiden nog steeds musici, worstelen met de broer die hun broer niet meer is. Uiteindelijk zal een van de broers zeggen: “Ik denk dat we allemaal liever hadden gezien dat hij destijds was gestorven.“

Tobias zelf, zich niet bewust van zijn beperkte leven, mijmert kinderlijk tevreden dat hij wel 100 wil worden, “of 1000“. En ondertussen krijgt hij door die camera een beetje van de roem die hij juist niet wil.

Uit de ruim 2000 films die de festivalstaf heeft bekeken om tot een selectie te komen van zo'n 250 titels, kwamen twee thema's bovendrijven: milieu en terrorisme, actuele onderwerpen die komende week ook in talkshows en publieksdebatten aan de orde komen.

Het gebruik van (nieuwe) media door terroristen én de politici die daar juist tegen strijden, krijgt bovendien een historische context met het programma Docs at War, bestaand uit een internationale verzameling propagandafilms uit de periode 1939-1946.

Naast de 'jaaroogst' van recent werk van over de hele wereld wijdt het IDFA retrospectieven aan de Franse filmer-fotograaf Raymond Depardon en aan de Palestijns-Nederlandse filmmaker Hany Abu-Assad, die veel succes oogst met zijn speelfilm 'Paradise Now'.

In de toptien van favoriete films van Hany Abu-Assad staan titels als de Nederlandse 'Lap Rouge' en de Iraanse 'A Moment of Innocence' en 'Close-Up', films die nadrukkelijk spelen met de grenzen tussen werkelijkheid en fictie. Dat thema, altijd goed voor discussie, keert nu eenmaal ieder jaar terug op dit festival.