Waar is het wrak of de ondiepe plek in zee?

Het Maritiem Museum in Rotterdam heeft vijf achttiende-eeuwse VOC-zeekaarten cadeau gekregen van het Erasmus Center for early modern studies. Voor het Erasmus Center waren de kaarten een vreemde eend in de bijt. Het centrum beheert de wereldwijd vermaarde Erasmuscollectie en daar passen geen VOC-kaarten in.

Bovendien heeft het centrum niet de faciliteiten om dergelijke kwetsbare kaarten te conserveren en tentoon te stellen. Het museum is erg blij met de aanwinst. In de hele wereld zijn er maar driehonderd oude zeekaarten op perkament bewaard gebleven.

Volgens directeur Loomeijer van het Maritiem Museum worden oude land- en zeekaarten ook steeds kostbaarder, doordat de belangstelling daarvoor toeneemt. Een unieke kaart brengt op een veiling al gauw 140.000 tot 180.000 euro op.

De vijf kaarten zijn unica. Ze zijn met de hand getekend door onder meer Isaac de Graaff, kaartenmaker van de Verenigde Oostindische Compagnie.

De kaarten zijn ook echt gebruikt aan boord van de VOC-schepen. Sommige zijn gebobbeld door het zeewater of gekreukt, doordat ze opgevouwen hebben gezeten in een koker. Ook zie je hier en daar het prikgaatje van de passer die de kapitein heeft gebruikt om de afstanden te berekenen. Wat de kaarten extra bijzonder maakt, is dat er ook aantekeningen op staan.

Op sommige kaarten zijn gevaarlijke punten aangegeven, zoals ondiepe plekken of wrakken in zee. Ook markante gebouwen aan de wal zijn soms vermeld, als herkenningspunt vanaf zee. Historici zien ze graag, dit soort krabbels, omdat ze er vaak uit kunnen opmaken welke veranderingen zich in een bepaalde tijdsperiode hebben voorgedaan.

De kaarten beelden alle vijf hetzelfde gebied uit, het Indische eilandenrijk, dat in de VOC-tijd druk bevaren werd door Nederlandse zeilschepen. Waarschijnlijk zijn de kaarten ook gebruikt om er kopieën van te maken, omdat de contouren van de eilanden met een prikpen zijn aangegeven. Dat was in die tijd de manier om zeekaarten te kopiëren.

De vijf kaarten zijn voorlopig nog te zien in de aanwinstenvitrine en verdwijnen daarna in het depot.

Het Erasmus Center kwam op het idee de VOC-kaarten cadeau te geven met het oog op de tentoonstelling die het Maritiem Museum in november wijdt aan scheepscartografie. Dan zullen ook de dertig zeventiende-eeuwse VOC-kaarten zijn te zien die het museum onlangs voor 2,3 miljoen euro heeft gekocht van het Corpus Christi College in Oxford. Het is de grootste aankoop ooit door een maritiem museum gedaan.

Er valt een prachtig verhaal te vertellen over deze kaarten, die al die eeuwen plat bewaard zijn en nooit gebruikt. Ze komen bij wijze van spreken ’vers’ van de tekentafel van Joan Blaeu, die met zijn vader de beroemdste kaartenmaker was van de Gouden Eeuw. Maar het museum wil de kaarten eerst grondig bestuderen voordat het met uitgebreide informatie over deze aanwinst naar buiten komt.