Kijken met je oren

Jos van Kan wil muziek voor jongeren levendiger maken door in zijn concert veel gebruik te maken van stilstaande beelden.

Als een van de weinige concertzalen in Nederland produceert Het Concertgebouw Amsterdam zelf kinderconcerten, onder de vlag van het Productiehuis Jeugdconcerten. Elk seizoen staat een thema centraal, zoals dieren in de serie ’Beesten voor je oren’ of licht in de serie ’Lichtjes in je oren’.

Dit seizoen speelt de serie ’Foto’s voor je oren’, met vijf flitsende concerten rond muziek en fotografie onder de artistieke leiding van gastcurator Jos van Kan. Waarom heeft hij voor fotografie gekozen? „Een foto is een beeld dat stilstaat en dat fascineert mij, net zoals de stilte in een muziekstuk heel mooi kan zijn”, zegt hij. „Het geeft rust en het zet je aan tot fantaseren.”

Het eerste concert dat komend weekend in première gaat heet ’Geloof Me!’ en is een samenwerking met de Vlaamse theatergroep Laika. „De hoofdpersoon is een fotograferend jongetje, een rol van acteur Michiel Soete. Met zijn camera kijkt hij door een heel eigen bril naar de wereld. Hij ziet dingen die anderen niet zien, zoals een poes die tegen een boom praat of bloed dat uit een blikje soep druppelt. Zangeres Els Bongers speelt zijn moeder en zij kleurt de fantasievolle foto’s van haar zoon als het ware in met haar muziek. Pim Moorer heeft voor dit concert onder andere liederen van Schubert gearrangeerd, voor zang, piano, cello en klarinet.”

In een ander concert in de serie ’Foto’s voor je Oren’, gaat een acteur samen met een violist, gitarist, toetsenist en drummer op zoek naar het verhaal achter een serie familiekiekjes. Leopold Witte, die het concert ook regisseert, vond op straat een doos met oude dia’s, vertelt Van Kan. „Het lijken alledaagse familiekiekjes, maar je wilt als buitenstaander tóch weten wie die mensen zijn. Waarom ze allemaal lachen op die ene foto of op welke muziek ze op een andere foto dansen. Live muziek is hét middel om de sfeer in die beelden tot leven te brengen. Zo kun je ze met elkaar verbinden tot een verhaal.”

Door mobieltjes, digitale camera’s en beeldbewerking met de computer is fotografie heel gewoon geworden voor kinderen, vervolgt hij. „Maar dia’s kennen ze bijvoorbeeld niet meer, dat is voor hen iets ’middeleeuws’. Terwijl het voor mij juist is alsof een foto in een computer niet echt bestaat. Ik houd een foto liever in mijn hand, ik wil dat het een tastbaar beeld is.”

Zoals elk seizoen, werken in de concertserie wisselende regisseurs samen met bekende musici of muziekensembles. Hoe zorgt hij als gastcurator, samen met de artistiek leider van het Productiehuis Jeugdconcerten Anneke Hogenstijn, voor een goed evenwicht tussen muziek en theater? „Je gaat naar een concert, muziek is het hoofdbestanddeel van de voorstelling. Het is voor kinderen in het publiek vaak de eerste stap in de richting van de klassieke muziek. Bij Het Productiehuis Jeugdconcerten en Het Concertgebouw ligt de lat wat dat betreft heel hoog, kinderen krijgen net als volwassenen muzikale topkwaliteit. Maar je biedt ze ook een theatrale handreiking, die de muziekbeleving intensiveert. Via de ogen en andere zintuigen moeten de oren verder open gaan staan. Muziek en beeld kunnen elkaar enorm versterken. Kijk maar eens naar een griezelfilm zonder de muziek: dan is het helemaal niet eng meer.”

Het is sowieso belangrijk dat muzikanten aanwezig zijn op het toneel, of het nu om een theatraal concert of een regulier concert gaat, benadrukt hij. „Het tóppunt vind ik een orkest dat in een orkestbak is weggestopt. Dat is het meest extreme voorbeeld van afwezigheid van muzikanten, terwijl deze mensen een topprestatie neerzetten. Als een zanger verkouden is en als een muzikant de verkeerde toets of snaar aanslaat, hoort het publiek dat onmiddellijk. Ze kunnen zich geen enkele fout permitteren. Het publiek moet die mensen zien. Als een muzikant ook als persoon of als personage op het toneel aanwezig is, kan hij of zij direct contact maken met de zaal. Dat spreekt kinderen heel erg aan.”

Heeft hij zelf jeugdherinneringen aan muziek? „Met de lagere school gingen we naar een concert. Op het podium zaten al die musici met hun instrumenten en in de zaal allemaal rommelende kinderen die daar niet naar luisterden. Ik zat daartussenin en ik schaamde me zó voor de andere kinderen. Dat gevoel overschaduwde alles, ik weet daardoor niet eens meer wat voor muziek er werd gespeeld.”

Dat zal het Productiehuis Jeugdconcerten niet snel gebeuren. De concertseries zijn een hit en steevast goed bezocht, met enthousiaste kinderen in de zaal. De muziekkeuze is dan ook breed en varieert van klassiek en jazz tot wereldmuziek, moderne en elektronische muziek. Maar zijn het niet vooral kinderen uit Amsterdam-Zuid en omstreken, die zelf op muziekles zitten met muziekkenners als ouders? „De concerten gaan ook op tournee langs theaters in het land en bereiken zo een steeds breder publiek”, zegt Van Kan.

Zelf regisseert Jos van Kan, die zowel opera als theater maakt voor jong en oud, verderop in het seizoen ook een van de concerten in de serie. Zijn concert heet ’Ogen Dicht’, met een jonge blinde vrouw en foto’s van Hannes Wallrafen in de hoofdrol. „Om de beelden voor haar tot leven te brengen, maken de mannen om haar heen bewegingen en muziek, die zij kan voelen en horen.” Jazzpianist Bert van den Brink, cellist Gregor Horsch en danser Andreas Denk strelen als het ware de zintuigen van de blinde vrouw. Het is een concert in het donker als het ware, maar met de ogen dicht hoor je des te meer.

Van Kan ziet zijn concertserie ’Foto’s voor je Oren’, met stilstaande beelden in de hoofdrol, als een mooi tegenwicht voor de bewegende beelden die kinderen overal omringen. „Als vervolg zou ik graag een serie concerten maken over de stilte in muziek, met als titel ’Stilte in je Oren’. Stilte en stilstand zijn soms belangrijk, zowel in het theater als in het leven daarbuiten.”