’Fout’ kunstwerk uit de collectie van Anton Mussert

Jarenlang hing het schilderij ’De nieuwe mensch’ van Henri van de Velde (1896-1969) in het kantoor van Anton Mussert, naast een portret van Adolf Hitler. Woensdag presenteerde het Rijksmuseum in Amsterdam dit ’foute’ kunstwerk, aangekocht van een onbekende Belgische kunsthandelaar. Het werd in 1939 geschilderd in opdracht van de hooggeplaatste NSB’er Louis van Leeuwen Boomkamp.

Het enorme doek (1,75 bij 2,30 m) hangt er niet vanwege de kunsthistorische waarde. ’De nieuwe mensch’ is vooral interessant omdat het een van de weinige overgebleven verbeeldingen van het nationaal-socialisme is.

De nieuwe mensch staat klaar om te strijden met zijn vijanden, het kapitalisme (links) en het communisme (rechts). Met de verlichting heeft hij al afgerekend: de ratio, het koningsschap en de ideeën van Darwin, Voltaire en Marx liggen vertrapt onder zijn voeten.

Bij het doek hoort een interessante geschiedenis. Zo heeft ’De nieuwe mensch’ na de vervaardiging een tijdje in kunsthandel Van Lier te Amsterdam gehangen. De joodse eigenaar Carel van Lier was niet al te zeer te spreken over het thema, maar had zo zijn eigen redenen om het tentoon te stellen. Van de Velde was getrouwd met zijn zus, en de kunsthandelaar had tot twee keer toe veel geld van hem geleend.

In 1940 belandde het doek in de handen van NSB-leider Mussert. Vervolgens ging het eind 1942 mee met de reizende expositie ’Herlevend Nederland’, die tot doel had de nationaal-socialistische moraal te verspreiden. In dat kader kwam het de NSB goed uit als het doek wat ouder was, waarop ze het antedateerden op 1933, een datum die nog in veel catalogi terug te vinden is.

Er gaan stemmen op die beweren dat het doek een religieuze betekenis heeft, namelijk de nieuwe mens die het kapitalisme aanbidt en het communisme te lijf gaat. Desondanks moesten critici na de oorlog niets meer hebben van Van de Velde. Zijn zwager Van Lier overleed in een concentratiekamp.

’De nieuwe mensch’ is tot 13 juni te zien in de aanwinstenzaal.