Joods en NSB, dat gaat toch niet samen?

recensie

De combinatie Joodse NSB'ers zal menigeen nog ongeloofwaardiger lijken dan bijvoorbeeld moslimdiscipelen van Wilders.

Toch bestonden ze, Joden die tot de partij van Mussert behoorden, sommige nog in het begin van de oorlog. Eén beklaagde zich er zelfs bij Seyss-Inquart over, in 1941, dat hij uit de NSB was gezet, ofschoon hij de höhere Faschistenschule met goed gevolg had doorlopen.

De historicus Van der Heijden zet uiteen hoe de combinatie kon ontstaan. De NSB was niet 'zondermeer antisemitisch', al is ook het tegendeel moeilijk vol te houden. Voor velen was ze vooral rechts-nationalistisch, en dat trok ook Joden aan.

Om een aantal van zijn Joodse ex-kameraden voor deportatie te behoeden, kreeg Mussert in 1943 gedaan dat ze geïnterneerd mochten worden in een villa te Doetinchem. Twee maanden maar functioneerde dit 'Joodsche Tehuis'. De beheerder, een oud-Indischgast, schreef er destijds een gedetailleerd en nogal oubollig verslag over. Het werd in 2004 teruggevonden en vormt -- integraal afgedrukt -- het uitgangspunt van Van der Heijdens monografie.

De animo voor logies in Villa Bouchina hield niet over. Vier enkelingen meldden zich, alsook de tekenaar Jo Spier -- wel Joods, maar geen ex-NSB'er -- met zijn gezin. Ze werden na de ontruiming van het 'tehuis' alsnog gedeporteerd. De Spiers overleefden Theresienstadt.

Vrij uitvoerig bespreekt Van der Heijden of Spier, zoals vaak is beweerd, met de vijand had geheuld, ofschoon hij tot driemaal toe door de Duitsers gevangen werd gezet. Het antwoord is typerend voor een visie op de bezettingsjaren die de historicus elders veel gedetailleerder heeft toegelicht. Niet zwart of wit, maar grijs is de kleur die de meesten uit die tijd het beste past.

Van der Heijdens kritiek op het goed-foutschema waaraan een verdwijnende generatie nog wel wordt onderworpen, culmineert in een kwellende vraag. Toont bijvoorbeeld het gedrag van de 'slappe' topambtenaar Frederiks, die honderden Joden hielp redden, niet aan dat samenwerking met de Duitsers in sommige gevallen beter was dan verzet?