Alles wat gebeurde op 21 maart 1989

recensie De Franse schrijver Olivier Rolin liet 491 kranten (alle van 22 maart 1989) uit de verste uithoeken van de wereld naar zijn adres opsturen, en deed er twee jaar over om alle (nou ja, bijna alle) gebeurtenissen die op één dag plaatsvonden te verwerken in een unieke ’roman’. Een heerlijk turf om uren in rond te dwalen.

Wat deed ik ook alweer op 21 maart 1989? Deze vraag zal welhaast onvermijdelijk opwellen bij de lezer van Olivier Rolins roman ’De uitvinding van de wereld’ die nu, na dertien jaar, eindelijk in Nederlandse vertaling is verschenen. Het is een uniek boek, dat vaak doet denken aan een omgevallen boekenkast die in zijn val ook nog ettelijke stapels kranten en tijdschriften heeft meegesleurd. Wat zeker niet betekent dat ’De uitvinding van de wereld’ een stoffig of saai boek zou zijn. Integendeel, het is, qua opzet en uitwerking, een van de avontuurlijkste boeken van de laatste jaren.

Het oogmerk van Rolin was om in zijn roman - als je in dit verband nog van een roman mag spreken - een soort rapsodisch overzicht te geven van gebeurtenissen die alle plaatsvonden in de 48 uur dat het ergens op aarde 21 maart 1989 was (rekent u dat om te beginnen alvast maar even na). Het is een onderneming die, denk ik, enkel te vergelijken is met zoiets als de grootscheepse inpakprojecten van de Bulgaarse kunstenaar Christo en zijn vrouw, waarbij de voorbereidingen - contacten en briefwisselingen met de autoriteiten, schetsontwerpen - deel uitmaken van het kunstwerk.

Om te beginnen legde Rolin een netwerk aan van tientallen correspondenten overal ter wereld die de opdracht hadden om op de dag volgend op de 21ste maart de plaatselijke kranten te kopen - in het totaal 491 stuks in 31 talen - en naar hem op te sturen.

Geholpen door een reeks vertalers maakte de schrijver vervolgens een selectie van de gemengde krantenberichten, advertenties en andere varia die hij interessant genoeg vond om ze in zijn boek te verwerken. Hij gebruikte onder meer artikelen uit de dagbladen El Sol de Tampico, Atuagagdlintit, Dainik Inquilan en ook onze eigen Telegraaf. Daarnaast wordt er in het boek ook nog geciteerd uit de kruiswoordpuzzel, of juister gezegd: het blokkiesraaisel, van de Zuid-Afrikaanse krant Die Burger ("'n baaie kragtige dier, vier letters: 'n leeu!").

Na een uitvoerige selectie te hebben gemaakt uit die grote berg materiaal sloeg de auteur vervolgens op 19 mei 1991 aan het schrijven. Op 28 februari 1993 was hij klaar, vermeldt hij in zijn nawoord.

De inhoud van deze in alle opzichten onmatige roman samenvatten is welhaast onbegonnen werk, zoals u waarschijnlijk al begon te vermoeden.

Om toch een idee te geven: de verteller zweeft een dag lang boven de aarde, in het gezelschap van een lange reeks bekoorlijke vrouwen met fraaie namen als Maricel, Czarina, Sonia, Trinadtsat en Amparo, maar ook - verrassender - DNA. Met een arendsblik is hij getuige van het menselijk gewriemel en gewoel dat zich onder hen afspeelt: de moorden, de ontrouw, bioscoopvoorstellingen, missverkiezingen, ongelukken en tientallen andere gebeurtenissen die de verteller waarneemt vervlechten zich tot een fantastisch, hallucinerend web dat alle mogelijke menselijke activiteiten omvat.

Hoewel - de schrijver geeft het in zijn nawoord zelf toe - het natuurlijk feitelijk onmogelijk is om het gehele bestaan in één boek te vatten, zijn er maar weinigen op dit pad zo ver gekomen als Rolin in dit boek.

Wat gemakkelijk tot een losse verzameling schilderachtige anekdotes had kunnen uitgroeien, wordt onder de virtuoze en meedogende pen van Rolin een meeslepende hommage aan de veelvormigheid en onvoorspelbaarheid van het leven.

Tijdens deze duizelingwekkende reis boven en op de aarde wordt de verteller achtervolgd en zo veel mogelijk dwarsgezeten door een zekere Fix, met wie hij de weddenschap heeft afgesloten dat hij een tekst zal schrijven die één dag in het bestaan van de aarde zal beschrijven - een soort virtuele reis om de wereld. Deze verhaallijn is, zoals u vermoedelijk al begreep, losjes gebaseerd op Jules Verne's ’Reis om de wereld in tachtig dagen’.

Ook naar talloze andere literaire meesterwerken wordt in het boek voortdurend op een speelse wijze verwezen, door middel van stijlcitaten en toespelingen: de Vertellingen van duizend-en-een nacht, de Ilias, ’Ulysses’ van James Joyce, een sonnet van Rimbaud, de Metamorfosen van Ovidius, maar ook een Amerikaans hard-boiled misdaadverhaal. Elk hoofdstuk is zo verbonden met een werk uit de wereldliteratuur, en een van de genoegens bij de lectuur van ’De uitvinding van de wereld’ bestaat er voor de lezer in zo veel mogelijk van die verwijzingen thuis te brengen.

Juist daarom is het jammer dat de vertaalsters dit plezier der herkenning enigszins vergallen door in het nawoord uit te leggen welke teksten aan welke hoofdstukken ten grondslag lagen. Dat vind ik, eerlijk gezegd, een beetje flauw; daar zijn vertalers niet voor. Een puzzel maak je niet met de oplossing naast je. Het graven in je geheugen wanneer je weer eens op een tekstfragment stuit dat je vagelijk bekend voorkomt is in dit boek nu juist één van de opgaven aan de lezer.

Dat klinkt wellicht nogal verliteratuurd en elitair, maar het spel wordt met zoveel plezier en inzet gespeeld dat het nergens een bezwaar is. Tegelijkertijd geeft Rolin blijk van zoveel gevoeligheid voor de grilligheid en de wisselvalligheden van het leven, voor de kleine gebeurtenissen die een mensenleven volledig overhoop kunnen halen, voor komische ongerijmdheden en samenlopen van omstandigheden dat ook lezers die minder gevoelig zijn voor literaire speelsigheid volop van dit boek zullen kunnen genieten.

Overigens liggen de wortels van de beide vertaalsters onmiskenbaar in Vlaanderen. Woorden die voor de meeste Nederlandse oren soms licht exotisch zullen aandoen, zoals ’verderzetten’, ’bobijn’ en ’kwatongen’, dragen, naast de passages in het Zuid-Afrikaans, daardoor op welkome wijze bij tot de wereldomspannendheid van de Nederlandse tekst.

Zorg dus, zou ik zeggen, als u van lezen houdt, dat u een exemplaar van dit boek te pakken krijgt, en sla, nu u na de feestdagen weer de tijd heeft, heerlijk aan het dwalen in deze labyrinthische turf.