Een opfriscursus Griekse en Romeinse geschiedenis

recensie 'Een epische geschiedenis van de Grieken en Romeinen', is de ondertitel van het boek van Robin Lane Fox. Daar is niets te veel mee gezegd. 'De Klassieke Wereld' geeft een goed inzicht in de periode waarin het fundament van de westerse beschaving is gelegd. Prima geschreven, met oog voor smeuïge details.

Grote geleerden zouden eigenlijk verplicht moeten worden tegen het einde van hun loopbaan hun in de loop der jaren verworven kennis in een bij voorkeur smakelijk geschreven boek te bundelen. Dat zou voor alle partijen een aantrekkelijke deal kunnen zijn. De geïnteresseerde leek krijgt de kans om iets op te steken over onderwerpen die niet boven aan zijn prioriteitenlijst staan, de auteur kan zijn pensioen aanvullen met een vaak meer dan aardig zakcentje en voor de uitgever lokken de bestsellerslijsten.

Of de Engelse classicus Robin Lane Fox (1946) al aan zijn pensioen toe is, is niet duidelijk. In elk geval heeft hij al wel zijn graftombe ontworpen en een opus geschreven, dat wijlen Gerard Reve niet alleen als ‘leerboek’ maar ook als ‘leesboek’ zou hebben bestempeld.

Zijn ‘De Klassieke Wereld’ is een wondertuut vol eruditie die goddank met lichte hand over de lezer wordt uitgeschud. Het is een ‘epische geschiedenis van de Grieken en Romeinen’, aldus de ondertitel, die een kleine negenhonderd jaar, van Homerus (plusminus 750 voor Chr.) tot de Romeinse keizer Hadrianus (gestorven 138 na Chr.) beslaat. Het is de periode waarin het ‘fundament van de westerse beschaving’ is gelegd, als men elkaar tenminste niet de hersens insloeg tijdens de talloze oorlogen en andere bloedbaden die het tijdvak ook kenmerken.

Voor het vertellen van zijn verhaal heeft Lane Fox voor een chronologische aanpak gekozen. Dat verleent de geschiedenis haar perspectief, maar daarnaast heeft hij het een extra structuur gegeven door zijn stof te organiseren rond wat hij de drie centrale thema’s noemt: vrijheid, gerechtigheid en weelde. Daar kan nog een vierde aan worden toegevoegd: het paard. Lane Fox is een groot paardenliefhebber en het paard krijgt in zijn geschiedenis een ereplaats die verder alleen voor grote geesten, staatslieden en andere helden is weggelegd. Welke historicus zou in zijn magnum opus de naam van een kampioenspikeur (Gaius Appuleius Diocles) plus het aantal van diens zeges (2000) vermelden?

De ingrijpende politieke en militaire ontwikkelingen vormen onvermijdelijk de hoofdmoot van ‘De Klassieke Wereld’. De rivaliteit tussen Athene en Sparta, de oorlogen met Perzië, de veroveringen van Alexander de Grote, de opkomst en ondergang van de Romeinse Republiek, zijn de onmisbare ijkpunten in elke geschiedenis van de klassieke oudheid. Het zijn ook de thema’s, verrijkt met gladiatorengevechten, seks en intriges, waaraan Hollywood zich nog steeds graag vergrijpt. Maar Lane Fox ruimt ook plaats in voor de culturele, economische en sociale processen die zich in de loop van de eeuwen hebben voltrokken en analyseert deze vaak in speciaal aan hen gewijde hoofdstukken.

Aan de culturele hoogtepunten kan elke toerist op weg naar het terras in Athene en Rome zich nog steeds vergapen. De sociale verhoudingen geven minder aanleiding tot bewondering. De kloof tussen arm en rijk was enorm en nauwelijks te overbruggen. Alleen wie als man in een rijke en aanzienlijke familie was geboren, behoorde tot de spekkopers.

Het slavendom is uiteraard de meest in het oog springende wantoestand; in de eerste eeuw was naar schatting ruim twintig procent van de een miljoen inwoners van Rome slaaf. Maar ook het leven van de vrijgeboren, maatschappelijk minder bedeelde Athener of Romein bestond voornamelijk uit sappelen. Formeel had hij stemrecht, maar dat was door allerlei manipulaties meestal zo uitgehold, dat het in de praktijk weinig voorstelde en nauwelijks bijdroeg tot de verbetering van zijn lot.

De vrouwen, ook uit de betere milieus, waren op zijn best tweederangsburgers. Thuis mochten ze soms de broek aan hebben, zoals Xanthippe, de vrouw van de Griekse denker Socrates (rond 470-399), buiten de deur hadden ze niets in te brengen.

Er zijn echter ook raakvlakken met onze eigen tijd. Regelmatig duiken er in het verhaal parvenu’s en selfmade men op, vaak slaven die zich vrijgekocht hebben, die in consumptiedrift en praalzucht zelfs de Beckhams moeiteloos in de schaduw zouden stellen.

De bronnen, zeker die uit de eerste eeuwen, vertonen grote hiaten, waardoor bijvoorbeeld de belangrijkste staatsman van Athene, Pericles (vijfde eeuw voor Chr.), nooit meer dan een naam wordt. Maar zodra ze het toelaten, introduceert Lane Fox met onfeilbaar oog voor het smeuïge detail de grote mannen, en een enkele vrouw zoals Cleopatra, die zijn verhaal verlevendigen. Het is vaak een op hoge toeren draaiende carrousel der ijdelheden. Zijn favoriet is ongetwijfeld de Romeinse redenaar/schrijver/advocaat Cicero (106-43), de chroniqueur van de ondergang van de Republiek die dankzij de vele brieven die van hem bewaard zijn gebleven prachtig tot leven komt.

Dit is ook de tijd dat het christendom zijn eerste stappen op het wereldtoneel zet. Het was een fenomeen waar de Romeinen niet goed raad mee wisten. Ze hadden natuurlijk wel ervaring met de joden die ook weigerden de Grieks-Romeinse goden te erkennen, maar de christenen waren toch een slag apart. De joden kenden ze als oproerkraaiers met wie ze in de jaren zeventig tenslotte hun geduld verloren en wier Tempel ze met de grond gelijk maakten De christenen waren makke schapen die ondanks vervolgingen en martelingen hardnekkig hun geloof weigerden af te zweren.

We hebben nog de briefwisseling tussen Plinius de jongere (61/62 – 112), rond het eind van de eerste eeuw gouverneur van een afgelegen provincie, en zijn chef, Trajanus (keizer van 98-117) over de behandeling van dit probleem. Het advies van Trajanus, ‘geen jacht maken’ op christenen en niet ingaan op anonieme aantijgingen, gaf de ontluikende kerk de adempauze om op den duur te kunnen overleven. De vervolgingen zouden daarna vooral een kwestie van ‘te weinig en te laat’ worden.

Met de dood van Trajanus’ opvolger, Hadrianus, de laatste keizer die de klassieke deugden van Athene en Rome omhelsde, sluit Lane Fox zijn geschiedenis af die terecht episch genoemd mag worden.

Tot slot: de vertaling is redelijk, maar bevat tenminste één kolossale fout. De vertalers laten een evenement plaatsvinden in het Colosseum, ruim dertig jaar voordat het was gebouwd. In de Engelse tekst staat het correct.