Mens is doordrongen van respect voor de ander

recensie

Wat is de belangrijkste gedachte van Levinas voor onze tijd?Antwoord van Levinaskenner Jan Keij: „Volgens de Franse filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995) is de mens doordrongen van respect voor de ander.”

Respect als thema is actueel. Dat bleek ook onlangs toen paus Benedictus XVI zijn diepe respect voor moslims uitsprak. Hij deed dat naar aanleiding van de woedende reacties op zijn uitspraak over de profeet Mohammed.

„Levinas richt zich niet op respect ontvangen maar op respect geven. Hij zegt dat elk mens van nature respect voor de ander heeft. Dat komt doordat mensen in hun diepste wezen zijn ingesteld op hun medemens.

Ga maar eens na, hoe vaak je per dag rekening houdt met de ander.

Als je in de lift staat en een ander stapt binnen, dan heb je de drang om iets te zeggen. Al is het maar goedendag, alsof je hem moet vermaken.”

Maar is dat wel respect, is dat niet veel eerder schaamte?

„Mijn eerste reactie is geen schaamte. Schaamte ontstaat pas daarna, wanneer ik tekortschiet, of op mijn vingers word getikt.

Als iemand de lift binnenstapt dan is het eerste wat ik ervaar een verantwoordelijkheid, die diep in mij verankerd ligt. Dat maakt het heel moeilijk om onverschillig tegenover anderen te zijn. In eerste instantie is dat zelfs onmogelijk. Als een ander de lift binnenstapt, kan ik hem niet negeren.”

Je kunt toch ook niets zeggen?

„Tuurlijk. Maar dan nog ervaar je de drang iets te zeggen of juist niet te zeggen. Zijn aanwezigheid houd je bezig. Levinas stelt dat die aanwezigheid maakt dat ik mij verantwoordelijk voel.”

Ik voel me helemaal niet verantwoordelijk. Ik heb hooguit medelijden of mededogen met hem of met mijzelf, dat we in zo’n vervelende situatie terecht zijn gekomen.

„Mijn supergevoeligheid voor anderen is geen medelijden. Het zit dieper dan dat.

Medelijden kan het gevolg van de gevoeligheid zijn. Het stemt niet overeen met wat ik in eerste instantie ervaar, dat de ander mij tot liefde en respect verplicht. Ik heb daarin geen vrije keus. Die ander negeren gaat ten koste van mijn mens-zijn.”

Mens-zijn is overleven, daarvoor moet je toch vaak niet luisteren naar de ander?

„Dat weet Levinas ook. Mensen kennen nog een eigenschap, zegt hij. Ze zijn egoïstisch. Ze houden van zichzelf ter wille van zichzelf. Ze willen hun eigen zaakjes op orde hebben. Maar dit egoïsme heeft een doel. Het dient de verantwoordelijkheid tegenover de medemens.”

Traditioneel gezien heeft egoïsme weinig met de medemens te maken.

„Dat is het verrassende aan Levinas, hij draait dat uitgangspunt om: wie niet van het leven houdt, begrijpt niet dat een ander van zijn leven houdt. Je moet zelf genieten om te begrijpen wat genieten voor de ander betekent. Het egoïsme is hiermee een voorwaarde tot ethiek. Ieder mens kent een spanningsveld tussen zijn gevoeligheid voor anderen en zijn egoïsme.”

Maar als mensen tot liefde en respect verplicht zijn, waarom gebeurt dat dan vaak niet?

„Juist omdat ik gevoelig ben voor de ander, kan ik respectloos zijn. Wanneer een ander de lift instapt, verstoort hij mijn rust. Hij onderbreekt mijn gedachten. Die ander krijgt zo meer zeggenschap over mij dan me lief is. Op het moment dat iemand vraagt: ’stoor ik?’ dan stoort hij al. De ander valt mij lastig. Een appèl is dan een brutale inbreuk op mijn eigen plannen: die ander is een spelbreker. Voortdurend ben ik in een wankel evenwicht tussen mijn egoïsme en mijn verantwoordelijkheid voor anderen.”

Wat zegt dit over paus Benedictus XVI?

„Hij kan niet onverschillig zijn voor wat zijn uitspraken met mensen doen. Die niet-onverschilligheid, die gevoeligheid voor de ander, brengt hem tot de uitspraak dat hij een diep respect heeft voor moslims.”

Hij citeerde een keizer uit de veertiende eeuw met een negatieve boodschap over de profeet Mohammed. Is hij door zijn kritiek op de islam niet eerder respectloos?

„Integendeel, hij toont respect. Volgens Levinas is respect voor de ander en het uiten van kritiek, niet met elkaar in strijd. Door kritisch te zijn help je de ander verder in de ontplooiing van zijn menselijkheid. Dat doe je omdat je hem respecteert. Vandaar zijn tweede uitspraak: ik heb alle respect voor moslims en dat heb ik altijd gehad.”

Maar waarom dat voorbeeld van de lift?

„Dat toont aan dat relaties beginnen met een gevoeligheid ofwel respect voor de ander. Hoe zich dat verder ontwikkelt? Mijn respect moet concurreren met mijn egoïsme. Goedheid is dus een broos gegeven.”