Geluk is meer dan brave tevredenheid

recensie

Als er één ding is dat alle menselijke wezens nastreven, dan is het geluk. Sinds een eeuw of twee, sinds de Verlichting, vinden we eigenlijk ook dat iedereen récht heeft op geluk. Toch kun je je afvragen of we van dat credo wel gelukkiger worden. Want welk geluk bedoelen we eigenlijk? Welvaart? Tevredenheid?

Om die vragen draait het in nummer 46 van Nexus, een blad in boekvorm dat drie keer per jaar essays van gedistingeerde, vaak Europese denkers bundelt; dit keer onder meer van Leslek Kolakowski en George Steiner. De meeste essayisten constateren dat ons begrip van geluk, minstens sinds de Verlichting, verschraald is. Zo legt de Amerikaan Darrin M. McMahon in een boeiend historisch overzicht uit dat we geluk steeds minder zijn gaan beschouwen als een hunkering naar het hogere (zoals Socrates nog deed), of als iets dat ons toevalt, en steeds meer als grondrecht. Na de Franse revolutie luidde artikel 1 van de Franse grondwet: ,,Het doel van de samenleving is het geluk van allen’’. Onbedoeld gevolg van dit nieuwe ’beleidsdoel’ is, dat wie verklaart niet gelukkig te zijn - met de maatschappij waarin hij leeft, of als individu -, buitengesloten wordt: ziek, subversief, mislukt of op zijn minst zielig verklaard.

De Hongaarse essayist Földényi formuleert het nog feller: ,,op het altaar van de collectieve blijheid kunnen zelfs de aanhangers van individueel geluk worden geofferd.’’ Hij heeft als Hongaar dan ook ruime ervaring met het communisme.

Maar zijn diepzinnige essay richt zich even goed tegen de ’kapitalistische’ uitholling én scheiding van de begrippen geluk en melancholie die elkaar volgens Földényi nodig hebben. Want de ervaring van het transcendente, voor sommigen God, maakt ons weemoedig, we voelen dat we ondanks al onze kennis niet oppermachtig zijn. En toch verleent dat inzicht ons óók de diepste gelukservaring die we kennen. Een die dieper gaat dan het brave geluk als tevredenheid, en ons juist uit de greep van de ’dingen’ bevrijdt. Alleen al zulke cultuurkritiek maakt Nexus 46 het lezen waard.