Opgepeuzeld door de gedachtenhaai

recensie Eric lijdt aan een zeldzame ziekte, die zijn geheugen heeft aangetast en die de gedaante aanneemt van een monsterlijke haai. En dat beest moet hij als een soort James Bond overwinnen. De gehypte Amerikaanse roman ’Gehaaid’ begint duizelingwekkend. Maar heeft Hall, geïnspireerd door de film ’Jaws’ en de virtuele (on)werkelijkheid, ook echt iets te melden?

Ik heb de films ’Lost Highway’, ’Memento’ en ’Eternal Sunshine of the spotless Highway’ niet gezien, ik heb de roman ’Onderhuids’ van Michel Faber niet gelezen, noch ’Het kaartenhuis’ van Mark Danielewski, zelfs ’De Da Vinci Code’ en ’The Matrix’ heb ik links laten liggen, allemaal boeken die als coördinatiepunten genoemd worden voor de roman ’Gehaaid’ van Steven Hall.

In zekere zin voel ik me daardoor als lezer net zo gehandicapt als de door een zeldzame geheugenkwaal geplaagde hoofdpersoon in ’Gehaaid’ zelf: alles is nieuw en onbekend voor mij. Het enige houvast dat ik heb is: ik weet een beetje hoe virtuele computerwerelden eruit zien en verlopen, en ik heb ’Jaws’ gezien. ’Gehaaid’ is onder meer een moderne versie van ’Jaws’, geïnspireerd door virtuele werelden.

Eric Sanderson wordt op een ochtend wakker zonder zijn verleden. Zijn psychiater dr. Randle vertelt hem dat dit al vaker is gebeurd, hij raakt telkens zijn geheugen kwijt, een zeldzame ziekte. Wat is hem overkomen? Hij is met zijn vriendin Clio op het Griekse eiland Naxos geweest, en Clio is bij het duiken verdronken, Eric herinnert zich er niks van.

Intussen krijgt hij steeds briefjes van zijn vorige versie, laten we hem Eric 1 noemen, die hem probeert te redden uit zijn uitzichtloze verledenloze heden, hij moet op zoek naar een zekere dokter Trey Fidorous, die alles weet van zijn ziekte. Erics herinneringen zijn namelijk beetje bij beetje opgevreten door de conceptuele Ludoviciaanhaai, een beest dat leeft van taal en van gedachten en dat Eric heeft leeggegeten.

Juist omdat hij zo’n zeldzame patiënt is, is hij dan weer interessant voor ene Mycroft Ward, een megalomane gek uit de negentiende eeuw die zijn eigen persoonlijkheid heeft voortgeplant in meerdere personages, en die dus baat heeft bij vacante personen en een monster dat herinneringen verorbert. Eric is zijn volgende slachtoffer.

’Gehaaid’ is het verslag van Eric Sanderson van zijn gevecht met die gedachtenvreter; als hij hem overwint krijgt hij zijn herinneringen terug en leeft hij weer met het verleden. Het is ook in zekere zin een ouderwetse queeste, een avonturenroman, maar gebaseerd op een bijdetijds gegeven: hoe maak je van de wereld van concepten en taal een tastbare werkelijkheid, hoe kom je van die abstracte ideeënvreter af.

In mijn gedachtenwereld is zo’n gedachtenhaai eerlijk gezegd een metafoor voor Erics geheugenziekte, in het voorstellingsvermogen van Steven Hall wordt het echter een reëel monster. Zijn roman beschrijft daarmee de overgang van woord en gedachte naar de echte, tastbare wereld oftewel het verdwijnen van de scheidslijn tussen het conceptuele en het materiële, tussen onecht en echt. Dat de ontcijfering van een door Eric 1 gestuurde boodschap aan de hand van het Qwerty-computerbord geschiedt en de haai rondzwemt als een soort conceptueel monster van tekens en letters, is een onmiskenbare verwijzing naar de virtuele werkelijkheid van de computer die op den duur wel eens met onze echte wereld zou kunnen fuseren.

Halls bizarre roman begint waarlijk virtuoos en adembenemend, met de hoofdpersoon die wanhopig probeert zichzelf en zijn verleden te hervinden en die allengs in de gaten krijgt in wat voor uitzichtloze situatie hij zich bevindt, maar gaandeweg raakt de schrijver verstrikt in zijn eigen opzet. Hoewel alles logischerwijze klopt wordt het verhaal toch steeds onwaarschijnlijker en ook clichématiger met wereldvreemde dokters die de zoeker moeten redden, een mooi dubbelzinnig meisje, Scout geheten, dat Eric bijstaat maar ook een dubbelrol speelt (en natuurlijk worden ze verliefd). Kortom, een nogal James Bond-achtige kluwen aan verwikkelingen en intriges. Hier en daar doet het ook denken aan een uit de hand gelopen Paul Auster.

Dramatisch ‘hoogtepunt’ in deze geschiedenis is de door opperste concentratie bewerkstelligde overgang van het conceptuele naar het materiële, als Eric, zich verdiepend in papier en taal, opeens een werkelijke oceaan heeft opgeroepen waarin de haai ook letterlijk rondzwemt en hem, Scout en dokter Fidorous bedreigt.

Van dat moment af volgt het verhaal geheel de Jaws-geschiedenis: Fidorous wordt opgeslokt, Eric smijt een explosief (nota bene Wards laptop) in de muil van de haai die explodeert, Scout ontsnapt uit de haaienkooi en samen met Eric zwemt ze terug naar een eiland dat, de lezer snapt het reeds, Naxos is, waarop Scout zich ook nog eens als de ooit verdronken Clio ontpopt. De dood van de gedachtenhaai heeft Erics verleden hersteld.

Steven Halls ’Gehaaid’ heeft iets weg van een boek van een geniaal kind. Er liggen duizelingwekkende gedachten over de realiteit aan ten grondslag (die voor de computergeneratie allicht minder veraf zijn dan voor oudere lezers) maar het zijn ook nogal kinderachtige ideeën. Die hele verandering van ideeën in stoffelijke zaken is, als het erop aankomt, niet veel meer dan een nieuwe versie van hoofdfiguren die plotseling uit een boek stappen en tot leven komen.

Niettemin bezit Hall het vermogen om lezers zoals ik, die net als zijn eigen hoofdpersoon, nog van niks weten, mee te slepen zijn eigen ruimte in. Maar het nog grotere vuurwerk dat je daar eenmaal binnen verwacht, valt vervolgens bitter tegen. Eigenlijk eindigt het boek met die kater der herkenning: aha Jaws!

Toch zou het me niet verbazen als ’Gehaaid’ een richting aangaf waarin toekomstige literatuur zich wel eens zou kunnen gaan bewegen, met de oude avonturen- en heldenroman in de ransel op weg naar nieuwe horizonten van multimediale conceptualiteit en virtuele realiteit.

Wat we evenwel van die fusie tussen oude en nieuwe werelden moeten verwachten laat ik voorlopig graag aan de verbeeldingskracht van latere lezers over.