Streven naar perfectie kan een enorme last worden.

recensie

Als de koop van het kunstwerk niet was afgeblazen, stond Stijn Smissaert waarschijnlijk nu nog te schilderen. „Ik bleef maar werken aan dat schilderij. Ik kon het maar niet naar tevredenheid afronden. Het werd steeds weer een ander schilderij. Ik overtuigde de klant elke keer weer dat het nog niet goed genoeg was en uiteindelijk heeft hij van de aankoop afgezien.” In de afgelopen elf jaar verkocht Smissaert drie schilderijen. „Ik werk nu niet meer in opdacht. Ik kan er soms van overtuigd zijn dat ik het iemand niet kan aandoen een schilderij te verkopen dat niet goed genoeg is.”

De kunstschilder Smissaert heeft behoorlijk last van zijn eigen streven naar perfectie. Of, in de woorden van trainer en coach Bert van Dijk, van de Gremlin in zijn gedachten. Dit zachtaardig pluizig wezentje speelde de hoofdrol in de gelijknamige film uit de jaren tachtig. Een soort grote hamster die zich snel vermenigvuldigt als het in aanraking komt met water. Wanneer het dier ’s nachts te eten krijgt, verandert het in een monsterlijk wezen. En dat is precies hoe de Gremlin in ieder mens werkt, zegt Bert van Dijk. „Aanvankelijk goede eigenschappen veranderen in een keten van ellende als je ze laat woekeren in het donker. De Gremlin is de innerlijke bron van je problemen.”

Het streven naar het best haalbare, uitblinken, boven de rest uitsteken is niet per se negatief, zegt Van Dijk. Er bestaan ook ’nuttig perfectionisten’, mensen die trots zijn op wat ze doen en naar het beste streven. Maar wanneer weet je wanneer het nuttige – dat ook ervaren kan worden als een last – daadwerkelijk een belemmering vormt voor je functioneren?

„Dat hoor je meestal wel van je omgeving”, aldus Van Dijk. „Ook kan het zich uiten in teveel stress. Als het verlangen naar volmaaktheid een last wordt, dan heb je te maken met nadelig perfectionisme. Als je prestatie bijvoorbeeld voor jezelf nooit goed genoeg is.” Zo kan iemand grondig en diepgaand te werk willen gaan, maar wat resulteert is dat er op alle slakken zout wordt gelegd. Of je wilt veel dingen tegelijkertijd kunnen doen, maar ondertussen zelden iets afmaken.

Samen met zijn dochter Anna, studente filosofie, schreef Van Dijk het boek ’De mythe van perfectionisme’. Ze interviewden verschillende mensen, waaronder cabaretier Erik van Muiswinkel en psycholoog Jan Schouten, oprichter van Schouten & Nelissen, over verschillende neigingen tot en vormen van perfectionisme. Zo is een nadelig perfectionist te verdelen in twee ’groepen’, die van de ploeterende perfectionisten, die nooit tevreden zijn over zichzelf en de groep van de falende perfectionisten, die worstelen met een laag zelfbeeld en onzekerheid.

Het lastige van een perfectionist is dat hij zich niet alleen door de omgeving verplicht voelt het maximale uit zichzelf te halen, maar dat hij ook nog eens zichzelf veroordeelt als het naar éigen inzicht niet lukt. En dat is de Gremlin. „Maar de Gremlin laat zich niet vernietigen, zegt Van Dijk. „Het is erg moeilijk om de zelfveroordeling te stoppen. Het is er heel vroeg ingeslopen. Als kind leerde je op basis van oordelen van de buitenwereld over jezelf en je omgeving te oordelen en te veroordelen. Sommige kinderen leerden dat het verstandig was om heel erg je best te doen, want anders werd je niet gezien door je ouders. Dat is een overlevingsstrategie die een vaste plek heeft gekregen in je persoonlijkheid. Het is erg lastig om dat te veranderen. Die Gremlin is gebaseerd op je eigen persoonlijkheid. Als hij een te grote rol in je leven speelt en je functioneren belemmert, dan moet je ’m wel temmen.”

Over deze methode heeft de Amerikaanse psychotherapeut Rick Carson twintig jaar geleden het boek ’Taming your Gremlin’ geschreven, waarna hij ’The Gremlin Taming Institute’ oprichtte. Hij verzorgt cursussen waar je binnen tien uur je Gremlin leert temmen, daarnaast is er ook de mogelijkheid om thuis naar zes cd’s te luisteren, genaamd ’de kunst van de dankbare verandering’. Ouders kunnen de Gremlins in hun kinderen aanpakken door de cursus ’Tem de Gremlin voor kinderen: hoe je met een stappenplan een zelfverzekerd kind krijgt’ te volgen.

Van Dijk probeert, met de aanpak van Carson voor ogen, het gedrag van de perfectionist tegen het licht te houden. „Licht is voor Gremlins vernietigend”, zegt van Dijk, die erg tevreden is met de metafoor. „Zonder te veroordelen kijk je naar je eigen gedrag. Zo kun je ontdekken of je inderdaad de lat wel erg hoog gelegd hebt. Maar zo’n analyse vraagt niet om veroordeling, maar om mild constateren. Daarnaast moet je weer oog krijgen voor je kernkwaliteiten; kwaliteiten die bij je unieke persoonlijkheid horen. Zo richt je je veel meer op jezelf in plaats van op je omgeving of je Gremlin.”

Eenvoudig is dat niet en vaak moet er een hulpverlener – coach of psycholoog – aan te pas komen, zegt Van Dijk. Wie zelf een poging wil wagen om eigenhandig zijn perfectionisme te kanaliseren, heeft pech: in Nederland zijn de ’Tem je Gremlin-luistercd’s vooralsnog niet verkrijgbaar.