Terrorist haat vooral zichzelf

recensie

Wat drijft de man die een bom legt in de metro? Of de scholier die zichzelf en zijn klasgenoten zomaar neermaait? Hoe kun je zo onverschillig zijn voor het leven van anderen en, nog vreemder, voor dat van jezelf? Die vraag heeft de Duitse essayist Hans Magnus Enzensberger willen beantwoorden in zijn essay ’De radicale verliezer’.

Het opent met een aanval op het empirisch onderzoek, dat ’het werkelijke drama van deze verliezers nooit zal begrijpen’. Dat drama, filosofeert Enzensberger, bestaat eruit dat dit explosieve type verliezer eigenlijk twijfelt aan zichzelf. Hij, vaak een man, geeft af op anderen (joden, Amerikanen), omdat hij stiekem bang is dat het aan hem zélf ligt dat zijn succes uitblijft. Die onderdrukte zelfhaat verklaart weer dat de radicale verliezer (Hitler was er één) andere levens, ook van çlubgenoten, even waardeloos vindt als het zijne, en in zijn val meesleurt.

Tot zover heeft Enzensbergers psychogram beslist verklarende waarde, hoewel het zich ook makkelijk laat falsificeren: bommenleggers zijn vaker koele kikkers dan mannen met korte lontjes.

Maar Enzensberger gaat nog een paar stappen verder. ücht gevaarlijk worden zulke losers pas als ze collectief opereren, en de enigen die dat op globale schaal doen, zegt hij, zijn de islamisten. Dé radicale verliezer is een Arabier, want hij lijdt aan een gigantisch minderwaardigheidscomplex, vanwege de evidente superioriteit van het Westen. Moslims onderdrukken die zelfhaat door zich superieur te voelen aan anderen.

Duitse critici hebben Enzensberger verweten dat deze laatste redenering een beetje snel gaat. Vooral omdat ze sociale oorzaken van terrorisme bij voorbaat uitsluit. Maar er is meer kritiek denkbaar. Want in hoeverre deelt ’onze’ Mohammed B. het zelfbeeld van de Arabische wereld? Is hij niet eerder een sterk verwesterde radicale verliezer die (weinig overtuigend) met de islam en de Arabische trots aan de haal gaat? Als psychogram overtuigt dit essay, maar in het tweede deel gooit Enzensbergers te veel op één hoop.