Modena koestert een houten emmer

recensie

Het is niet dat Modena geen belangrijke kunstschatten heeft. In het museum Galleria Estense is een schitterende triptiek van Greco te bewonderen, naast werken van Tintoretto en Veronese, om nog maar te zwijgen van de bijzondere archeologische vondsten die smaakvol zijn uitgestald. Toch is het meest geliefde voorwerp voor de Modenesi een simpele houten emmer. Om diefstal te voorkomen staat deze op een prominente plaats in het gemeentehuis onder zwaar bewaakt plexiglas, alsof het de Britse kroonjuwelen betreft. Het is dan ook dé emmer van Modena. Over la secchia rappita, de gestolen emmer, schreef Allesandro Tassoni een heldendicht.

De geschiedenis van de emmer begint rond het het jaar 1300. Modena was een kleine stad die viel onder de hertog van Ferrara. Toen deze stad werd teruggeëist door de paus, koos de adellijke familie van Ferrara Modena als hoofdstad. Het onbeduidende plaatsje werd flink aangepakt en verfraaid, want Modena moest natuurlijk mooier worden dan het verloren Ferrara. Dat beviel concurrent Bologna niet en er werd regelmatig gevochten om de heerschappij van de steden.

In die tijd was het regel dat de gevechten aan het eind van de dag werden gestaakt en men naar huis ging om te eten en te slapen. Maar tijdens wat later de slag van Zappolino werd genoemd, hield een groep soldaten uit Modena zich niet aan de afspraak en verstopte zich ’s nachts in een boerderij. De provisiekast werd geplunderd en de drankvoorraad opgedronken. Om het de Bolognesi nog eens extra in te peperen werd de volgende dag de emmer van de waterput als trofee meegenomen naar Modena. Dat zat Bologna niet lekker, en nog steeds niet. In 1980 wist een groep Bolognese studenten de emmer voor de laatste keer buit te maken. Er werd losgeld betaald in de vorm van worst en kaas. Sindsdien wordt de emmer zwaar bewaakt.

Het opboksen tegen andere stadstaatjes in de omgeving heeft Modena goed gedaan. De Dom op het centrale plein is een juweel. De musea puilen uit, de worsten en kazen zijn er net zo goed als in Parma, het heeft een schitterend operahuis, prachtige pleinen en kerken en parken. Het is een stad waar altijd hard is gewerkt, om beter te zijn dan andere meer in het oog springende steden.

Bezoekers komen dan ook vooral uit zakelijke motieven. Maar al dat opboksen tegen anderen heeft Modena bijzonder gemaakt. De aceto balsamico die hier wordt gemaakt is uniek, en nog bekender werd Modena door de auto’s. Het is de stad waar Enzo Ferrari zijn fabriek stichtte, maar ook andere auto-ontwerpers trokken naar Modena getrokken, omdat nergens ter wereld zulke goed gespecialiseerde arbeiders te vinden zijn als hier. De stad heeft een aangenaam autoluw centrum, maar tijdens een festival in mei rijden hier de oude modellen Ferrari, Bugatti en Maserati rond. En dan is er nog die andere beroemde zoon van Modena. Luciano Paverotti verbleef veel in buitenhuizen op het platteland en in het buitenland. Maar zijn woning aan de Corso Canal Chiaro 64, op een steenworp afstand van het Piazza Grande en de Dom, hield hij aan.

Toen het operagebouw van Modena nog gewoon Teatro Comunale di Modena heette, kwam Luciano Paverotti hier al vaak. Zijn vader was tenor in het operakoor en hijzelf begon zijn carrière in het jongenskoor. Toch heeft hij niet zijn operadebuut hier gemaakt, dat was in Reggio Emilia. Luciano Paverotti heeft maar drie keer in een opera gestaan in het theater van zijn geboortestad, waar zijn naam later wel aan werd toegevoegd. Hij werd al snel te groot, te beroemd en te duur voor het charmante theater aan de Corso Canal Grande, waar hij wel terugkwam om concerten te geven. Modena is terecht trots op haar operagebouw, dat de eerste voorstelling presenteerde in 1841. Iedere middelbare scholier uit de stad krijgt hier een aantal operalessen. Het gebouw is de afgelopen tien jaar schitterend gerestaureerd, waarbij het harde bordeauxrood van de stoelen en gordijnen is vervangen door het oorspronkelijke oudroze uit het begin. Het theater biedt plaats aan 900 bezoekers. Om de zaal heen is er een labyrint van trappen en kamers, waar achter de schermen wordt gewerkt. De producties beginnen op de enorme zolder waar schilders en kostuumnaaisters werken.

Het programma van de opera van Modena is te vinden op www.teatrocomunalemodena.it. De toeristeninformatie organiseert rondleidingen voor groepen; lezers die individueel reizen kunnen contact opnemen met Fabio Cepelli, (059/2033003).

Balsamico azijn zoals die in Modena wordt gemaakt, heeft weinig meer met azijn te maken en al helemaal niets met de flesjes die we hier in de supermarkt kopen. Er is alleen sprake van echte aceto balsamico als er ook tradizionale op het etiket staat, en de prijs ligt dan tussen de dertig en vijfenzeventig euro voor een klein flesje. Er zijn ongeveer duizend producenten van aceto balsamico in en om Modena. Op het familiebedrijf Rossi Barattini wordt balsamico gemaakt door pulp van speciale trebbiani druiven in houten vaatjes te laten rijpen. Bij de eerste tekenen van fermentatie wordt een deel verwijderd. Dan begint een jarenlang proces. Bij iedere geboorte die in de familie Rossi Barattini plaatsvindt, wordt een rij vaatjes voor het kind aangelegd. Op de zolder staan ze in rijen naast elkaar, sommige zijn meer dan tweehonderd jaar oud. Ieder jaar wordt een deel overgegoten in een volgend vaatje. Het achterste, grootste vat wordt dan weer aangevuld. De bijzondere smaak krijgt de balsamico door de verschillende houtsoorten van de vaatjes. Eik, walnoot, kersen, moerbeiboom en es dragen bij aan de smaak.

Er worden twee soorten aceto balsamico verkocht, een van twaalf en een van vijfentwintig jaar oud, allebei heel sterk van smaak. Een klein beetje aceto over wat rijst is genoeg voor een heerlijk voorgerecht. Nog oudere balsamico wordt ook wel als likeur gedronken. Het bedrijf van de familie Rossi Barattini ligt in Formigine langs de weg naar Mararello. Bezoekers mogen een klein beetje proeven van het kostbare vocht.

Via Giardini Sud 170, Formigine. Er stopt een bus vlakbij. Bezoek is niet mogelijk in de maanden augustus en december.

Italianen begraven hun doden vaak in muren en zelden in de grond. Kerkhoven bestaan in sommige streken uit lange lage gebouwen, waarvan de buitenmuren bedekt zijn met gedenkstenen, foto’s en bloemen. In 1971 won de in 1931 geboren Italiaanse architect en ontwerper Aldo Rossi een wedstrijd voor de vormgeving van het kerkhof van San Cataldo in Modena. Bij het grote publiek werd Rossi vooral bekend van de ontwerpen van bijzondere keukenapparatuur voor Alessi, en bijzonder vormgegeven gebouwen zoals het Bonnefanten museum in Maastricht. In Modena bouwde hij een stad voor de doden, met als centraal punt een opmerkelijk roze gebouw te midden van strakke lanen en lange grijze gebouwen. Overal dezelfde vormgeving met perfect vierkante uitsparingen. Het is een van zijn meest besproken projecten geweest en er was ook veel kritiek tijdens de bouw. Het ontwerp voor het kerkhof is teruggebracht tot een strakke geometrische essentie. De uitbundige uitingen van verdriet en liefde die op Italiaanse kerkhoven vaak te vinden zijn, ontbreken en de strakke gangen drukken zwaar op de bezoeker. De geraffineerde inval van licht door de vierkante uitsparingen maken het draaglijk en zeer indrukwekkend.

Cimitero di San Cataldo, aan de Via San Cataldo, vrij toegankelijk van 08.00 en 12.00 uur en van 14.00 en 16.00 uur.

Op 18 kilometer ten zuiden van Modena rollen de beroemde rode jongensdromen van de band. Alles in het dorp Maranello staat in het teken van Ferrari. Bij het binnenrijden van het dorp spitst de bezoeker de oren. Klinkt er geronk van motoren en rijden in felrode overall gestoken mannen druk heen en weer door Maranello, dan is het zo ver: er is een nieuwe. Vlakbij de twee productiehallen, een voor de Formule 1 wagens en een voor de ’normale’ auto’s, ligt de testbaan. Die wordt afgeschermd met hoge schuttingen, want het is natuurlijk niet de bedoeling dat een gloednieuwe Ferrari mankementen vertoont voor het oog van publiek. Maar uiteraard zitten er gaten in de schutting en klimmen toeschouwers er op zodra er motorgeluid klinkt. Wie de aanschaf van een Ferrari overweegt, moet rekening houden met een wachttijd van twee jaar. In die tijd moet de fabriek wel vaak worden bezocht voor overleg over kleur van dashboard, wieldoppen, bekleding etc. Maar dat doen kopers graag. Voor anderen is er de Galleria Ferrari, waar veel verschillende modellen te zien zijn. De opstelling wisselt steeds want er zijn er te veel om allemaal te laten zien. Een aantal auto’s is in bruikleen gegeven door verzamelaars. Verreweg de meeste zijn rood, maar de tinten veranderden wel in de loop der jaren. Je mag de auto’s aanraken maar er niet in gaan zitten. Het kantoortje van Enzo Ferrari, waar het allemaal begon, is ook nagebouwd.

Galleria Ferrari in Maranello. De bus vanaf Modena stopt voor de deur. Iedere dag van 9.30 tot 18.00 uur.

De vijf broers Panini zijn later uitgegroeid tot belangrijke wetenschappers en uitgevers. Maar als jongetje hadden ze een grote passie voor het verzamelen van plaatjes. Vooral de latere uitgever Giuseppe Panini heeft het verzamelen van plaatjes nooit los kunnen laten. Zijn uitgeverij drukte er miljoenen en zijn eigen verzameling was enorm. In 1982 droeg hij deze over aan de gemeente Modena, die ze als basis gebruikte voor het Museo della Figurina. De eerste plaatjes werden rond 1800 in Frankrijk gedrukt en sindsdien werden plaatjes in sigarendoosjes gedaan, bij koekjes, bij wasmiddelen etc. De collectie in het museum is heel afwisselend. Er zijn heel ouderwetse plaatjes die het jonge kind goede manieren moesten bijbrengen, maar ook twee kleine matroosjes die een Lu koekje voortduwen. Er zijn plaatjes van filmsterren, wereldwonderen, belangrijke gebeurtenissen, ontdekkingen en natuurlijk heel veel voetbalplaatjes. De toegang tot het museum is gratis en bij het weggaan krijgt iedereen een album en een stapel plaatjes mee. Om zelf in te plakken, voor het echte plaatjesgevoel.

Museo della Figurina. Corso Canal Grande 103. Open van dinsdag tot vrijdag van 10.30-13 en 15-18 uur. In het weekend en op feestdagen van van 10.30-18.00 uur.

Op de hoek van het Piazza Grande staat een van de mooiste tabacchi van Italië. De familie Montanari verkoopt alle speciale rookartikelen die men zich wensen kan. Cubaanse sigaren in overvloed, handgemaakte pijpen, speciale kistjes om sigaren op reis mee te nemen en ze op de juiste vochtigheidsgraad te houden, tientallen soorten sigarenknippers, mondstukjes en aanstekers. In Italië is al jaren geleden al een algemeen rookverbod voor openbare ruimten afgekondigd, waar men zich goed aan houdt. Deze tabacchi heeft er geen last van. Alleen al de etalage is een bezoek waard.

Bijna alle musea in Modena zijn in bij elkaar ondergebracht in het imposante Palazzo dei Musei. In de Biblioteca Estense is de schitterende Bibbia di Borso d’Este te zien. Deze 1200 pagina’s tellende bijbel uit de vijftiende eeuw werd gemaakt vlak na de uitvinding van de boekdrukkunst en is een van de laatste die nog werd geïllustreerd met handgeschilderde miniaturen. De miniaturen zijn onder meer van Taddeo Crivelli en Francesco de Russi. Het is een van de belangrijkste bijbels van Italië.

(De meeste musea in Modena zijn ’s maandags gesloten.)