'Politiek calvinisme nog steeds actueel'

recensie

Ernst van den Hemel (1981) is literatuurwetenschapper en filosoof en werkt aan een proefschrift over Johannes Calvijn.

’Vanaf mijn studie ben ik geïnteresseerd in vormen van politiek engagement: hoe ver kan dat gaan, hoe voorkom je dat je in fundamentalisme vervalt? Hoe stel je je kritisch zonder zelf intolerant te worden? Het calvinisme beschikt op dit punt over een rijke ervaring. Calvijn benadrukte aan de ene kant dat de mens te zondig is om tegen de heerser in opstand te komen, maar zei ook dat christenen onder bepaalde omstandigheden het recht hebben om verzet te plegen. Dat zijn de twee polen van het politieke calvinisme: verzet en berusting - en het is nog steeds actueel, leg ik uit in dit boek.

Het bevat essays met voorbeelden uit de geschiedenis waarin de invloed van het calvinisme duidelijk is aan te geven. Neem de opstelling van de Nederlanders tegenover de Duitse bezetters in de Tweede Wereldoorlog. Daarbij zag je onder christenen die twee polen, verzet en berusting, heel sterk. Kort na de inval van de Duitsers schreef Hendrik Colijn, de gewezen ARP-premier, een brochure waarin hij stelde dat Nederland zich bij de nieuwe situatie moest neerleggen, en dus ook bij het Duitse gezag - hij zou trouwens al snel terugkomen van deze analyse. Aan de andere kant had je gereformeerden als Klaas Schilder en Frederik Slomp die juist vonden dat christenen moesten opkomen tegen de nazi's. Geen berusting, maar verzet.

De apartheid is ook een mooi voorbeeld. De grootste blanke kerk in Zuid-Afrika, de Nederduits-Gereformeerde Kerk, heeft belangrijk bijgedragen aan de legitimering van dat stelsel dat ruim veertig jaar heeft bestaan. Daar kwamen hoogdravende termen aan te pas, bijvoorbeeld dat de scheiding tussen rassen door God was gegeven. Maar ondertussen was het de legitimatie van een intolerant systeem. De predikant Allan Boesak zei op zijn beurt: als we als gereformeerden iets willen voorstellen. moeten we juist in verzet komen tegen deze apartheid.

In het slothoofdstuk ga ik in op het huidige debat dat spraakmakende opiniemakers voeren over religie en politiek. Die discussie is sterk gepolariseerd waarbij godsdienst en verlichting haaks op elkaar staan. Ik beweer dat er een derde weg is: het politiek calvinisme toont een houding waar zowel gelovigen als ongelovigen hun voordeel mee kunnen doen. Het calvinisme is een kritische kracht die zelfkritiek mogelijk maakt waardoor je noch in slappe tolerantie, noch in fundamentalisme hoeft te verzeilen.

Ik heb dit boek geschreven voor mensen die in dit Calvijnjaar willen weten wat de actuele betekenis van het calvinisme is. Zelf ben ik niet religieus, ik ben ook geen Calvijn-aanhanger. Ik mag wel graag hard werken, en ik zie ook het belang in van een goed geïnformeerde blik op de samenleving - dat zijn calvinistische trekken. Met de calvinistische berusting heb ik weer wat minder. Ik ben een proefschrift aan het schrijven over Calvijn - dit boek loopt daarop vooruit, het is toegankelijker geschreven, voor een groter publiek bedoeld. Ja, ik heb m'n C-factor laten testen: 74, dat is redelijk hoog.’