Er zijn jongens die er uitzien als mooie meisjes

recensie In Bart Moeyaerts indringende novelle ’Graz’ ontdekt een dorre apotheker zijn verdrongen homoseksualiteit.

Voor zijn kinderboeken heeft Bart Moeyaert (1964) al veel lof ontvangen: hij won onder meer een paar zilveren griffels en een Gouden Uil. Maar hij publiceert ook boeken voor volwassenen.

Zijn nieuwe novelle ‘Graz’ schreef hij voor de Antwerpse theatergroep STAN, als bijdrage aan de voorstelling ’Stukken’. Daarin speelden de acteurs ook toneelteksten van vijf andere Vlaamse schrijvers. De ontvangst van de voorstelling was niet onverdeeld lovend, maar één ding stond volgens de meeste bladen vast: de monoloog van Moeyaert stak er bovenuit.

In ‘Graz’ verongelukt een mooi meisje voor het huis van een apotheker. Eerst ziet hij alleen het bosje rozen dat naast haar ligt, maar al snel daarna de rest van de boodschappen, zoals sinaasappels en Krapfen – een Duits gebakje. Een ambulance haalt haar weg.

De apotheker is van slag en begint door de stad te wandelen; op de terugweg, vlak bij zijn huis, vindt hij een portemonnee op straat. Daarin zit een pasje met de foto van het meisje, die Jochen Jonathan Erhart blijkt te heten. Hij probeert zichzelf nog wijs te maken dat hij niets heeft gezien, maar kijkt nog een keer en gelooft zijn ogen niet: „Er zijn jongens die rozen en Krapfen en sinaasappels kopen, en eruitzien als buitengewoon mooie meisjes.”

Voor de ik-figuur blijkt deze wending nogal schokkend, want hij wil niet toegeven dat hij homoseksueel is. Niet voor niets zag hij eerst de rozen en toen pas de rest van de boodschappen. Hij vond het meisje aantrekkelijk en lijkt zich betrapt te voelen nu het bij nader inzien om een jongen gaat.

Dit is het vertrekpunt van een broeierige novelle met een modernistische inslag: de ik-figuur doet wanhopig zijn best om zichzelf en de wereld te begrijpen en te beheersen, maar hij is gedoemd in duisternis rond te dolen. Gelukkig in de liefde zal hij nooit worden en hij heeft nog nooit met een ander dan zijn moeder in bed gelegen. Er zit voor hem weinig anders op dan ijselijk beleefd de klanten te helpen en ’s nachts rond te dwalen door een maagdelijk besneeuwd Graz.

Moeyaert is sterk in het oproepen van sfeer. Je krijgt het gevoel dat je nergens vaste grond onder de voeten hebt, omdat de ik-figuur met iedere stap en iedere gedachte zijn libido probeert te onderdrukken. De sneeuw symboliseert dat ook.

Het boek snijdt daarmee een interessante kwestie aan. Je zou zeggen dat homoseksualiteit tegenwoordig geen belemmering meer hoeft te zijn voor een gewoon liefdesleven, maar Moeyaert laat zien hoe gevoelig de seksuele voorkeur nog kan liggen. De apotheker worstelt met normen en waarden uit het verleden. Hij ziet zichzelf nog steeds door de dwingende ogen van zijn ouders.

En dat gaat ver. Terwijl vader en moeder allebei zijn overleden, heeft hij soms de illusie dat ze nog met hem praten. Als hij niet kan slapen, zegt zijn moeder bijvoorbeeld dat hij aan iets moois moet denken. „Daarna ging ze weer dood.”

Van zijn vader, ook apotheker, heeft hij geleerd zijn evenwicht te bewaren, als een weegschaal. Dus voor hem geen overgave, geen sprong in het diepe. Wel nachtelijke wandelingen door de sneeuw en onhandige bijna-masturbaties.

Het verhaal is dus nogal freudiaans gekleurd, met die ouders en verdrongen verlangens. Dat is eigenlijk het enige wat een beetje flauw aan de novelle is. Hebben de ouders inderdaad het leven van de apotheker vergald? Misschien, maar je vindt in dit boek geen scènes waarin vader op homo’s foetert, geen hoofdstuk waarin moeder vraagt of haar zoon nu eens een vriendinnetje komt voorstellen. Daarom zou je oorzaak en gevolg ook kunnen omdraaien: zorgt het gebrek aan seks er voor dat de apotheker zich niet kan losweken van zijn ouders? Zolang hij alleen is, blijft hij de rol van zoon spelen.

Door alle freudiaanse echo’s ben je geneigd zulke vragen weer te laten varen. Het verongelukte jongensmeisje brengt de frustraties weliswaar naar een kookpunt, maar die kunnen niet alle kanten op: er ligt al een freudiaans raster klaar voor de interpretatie.

Maar dat kun je ook negeren. Het blijft hoe dan ook een indringend boekje.