De Bijbel bestrijdt depressie

recensie Geloven als antidepressivum, het kan absurd, wreed en hoogmoedig klinken, weet godsdienst-psycholoog Sytze Ypma. En toch kan volgens hem de Bijbel het beste medicijn zijn tegen depressieve stemmingen, die in Nederland ’epidemische vormen’ hebben aangenomen.

Wie zwaar depressief is moet aan de antidepressiva en in therapie. Maar hoewel dit vaak helpt, is het symptoombestrijding, zegt dr. Sytze Ypma (46), dominee in het Friese Scharnegoutum.

Onderliggend is de invloed die de ’manische samenleving’ op ons heeft. Velen worden daar volgens hem depressief door. Naar schatting 700.000 Nederlanders lijden eraan, en dan doelt Ypma niet op soms eens ’een dipje’ of ’een beetje depri’ zijn. Hij weet ’van binnenuit’ wat depressieve stemmingen zijn, vertelt hij. „Soms voel ook ik de leegte, het onbehagen, de verveling, de melancholie en de zinloosheid, bij mezelf en in mijn omgeving.”

Volgens Ypma is depressie een ’bipolaire stoornis’. De andere pool is de ’narcistische manie’, en die ziet hij overal terug. „We worden collectief meegetrokken in de drang steeds meer te consumeren en te presteren. Maar wie zijn verlangen heeft bevredigd door iets te kopen, merkt al gauw een nieuw verlangen op, een verlangen dat eigenlijk onbevredigbaar is. Zou hij daarachter kijken, dan ziet hij een leegte die een zeurende angst oproept. Ook in onze narcistische drang te presteren, kunnen we uiteindelijk alleen maar tekortschieten. Wie niet volgens de hoogste maatstaven presteert, voelt zich gekwetst. We zijn fragiel en lichtgeraakt. De maatschappij zuigt ons langzaam leeg. De manie moet haast wel omslaan in het zwarte gat van de depressie.”

Zijn materialistische, carrière-georiënteerde mensen werkelijk depressiever dan mensen die niet zo’n oriëntatie hebben? Met andere woorden: geeft Ypma niet al te gemakkelijk de maatschappij de schuld?

„Bewijzen dat je van overconsumeren en -presteren depressief wordt, kan ik inderdaad niet”, zegt hij. „Depressie is dan ook een complex verschijnsel. Zo is de hulpeloosheid die iemand met een depressie voelt, terug te voeren op de kindertijd. Bij alle kinderen komt het moment dat ze een breuk voelen met hun moeder.

Bij ieder mens blijft er daardoor diep in de ziel een gapend gat dat nooit meer helemaal te dichten is. Het is nog een factor die kan bijdragen aan het ontstaan van een depressie.”

Toch speelt de maatschappij zeker een rol in het ontstaan van depressie, meent Ypma. „Neem bijvoorbeeld de stilte. Stilte is weldadig en biedt tegenwicht aan het manische jachtige leven. Maar waar vind je dat nog tegenwoordig?”

Volgens Ypma zou depressie op een fundamentelere manier bestreden moeten worden dan alleen met medicijnen en therapie. Het woord van God zoals dat uit de Bijbel spreekt, kan een enthousiasme wekken dat aanstekelijk kan werken op de depressieve geest, meent hij.

En dan bedoelt hij geen enthousiasme in de gewone zin, noch het enthousiasme van de blije evangelist met Jezus in zijn hart, zegt hij. Ook dat is al gauw een uiting van opgefokte manie. Ypma doelt op een ’bezieling door God’, die de mens uit ’de wurggreep van de manie en de depressie kan trekken’.

Dit soort bezieling kan de depressieveling opsnuiven uit de bijbelverhalen, waarin de door God geïnspireerde vertellers niet vanuit hun eigen egocentrische kijk op de wereld schreven, maar vanuit goddelijk perspectief.

„Neem al die verhalen over ballingschap – in Egypte, Babylonië en Perzië. Het gaat over mensen die vastzitten en het benauwd hebben. Wat geldt in het grote verband van een volk, kan ook gelden voor een enkel mens. Iedereen kan dat vastzitten bij zichzelf herkennen, en ook de Mozes die kan opstaan in zichzelf of een ander ontdekken, zodat je uit de gevangenschap kunt wegtrekken. De Bijbel is een liturgisch boek over de weg van de mens van de wieg tot het graf. Saul en David, het zijn kanten in jezelf.

Deze inspirerende maar in de loop der tijden verstofte manier van kijken, kan mensen uit hun depressie helpen. Door verhalen, rituelen, zang, gebed, gesprek en stilte kan iemand zijn geloof weer ontdekken, zijn in de Bijbel verwoorde oorsprong, zijn dragende grond en de bedoeling van het mens-zijn. Zo kan iemand geënthousiasmeerd worden.”

Depressieve mensen hebben nergens zin in, dus ook niet in religiositeit, weet Ypma. „Maar oefening baart kunst. Ga maar eens met hulp van een geestelijk begeleider de psalm ’de Heer is mijn herder, mij ontbreekt niets’ herhalen. Of zing maar eens dat prachtige lied uit Ilona: ’Neem mij aan zoals ik ben, zuiver uit wie ik zal zijn, druk uw zegel op mijn ziel en leef in mij’. En blijf het zingen totdat je er enthousiast van wordt. Ik heb in de begeleiding van kerkgangers die depressief waren meegemaakt dat dit werkt. Dan zeggen ze: ik begrijp het niet, maar ik word er wel door geraakt.”

Ypma denkt dat dit medicijn niet alleen werkt voor de kerkgangers die nog in de Bijbel als het woord van God geloven, maar dat het ook ongelovige depressieve mensen kan helpen. „Jazeker, ook die kunnen zich immers herkennen in de bijbelverhalen zoals over de ballingschap en over Saul en David.”

Maar zouden op ongelovigen andere mythen dan niet hetzelfde effect kunnen hebben? „Dat is te kort door de bocht”, meent Ypma. „Niet dat ik exclusief alleen de Bijbel als Gods woord wil erkennen, maar ik wil ook weer niet al te inclusief denken. Wat mij betreft is de Bijbel een huis, en God woont daar in. Dat kan ik van de sprookjes van Grimm niet zeggen, al kan ik niet uitsluiten dat daarin sporen van God te herkennen zijn. Hier ben ik nog niet uit.”

Ypma citeert in zijn boek de Amerikaanse schrijver Andrew Solomon: „Als je echt en oprecht gelooft dat je je depressie kunt verlichten door elke middag een uur lang op je hoofd te gaan staan en stuivers uit te spugen, dan zal zo’n ongerieflijke bezigheid je waarschijnlijk enorm veel goed doen.”

Dit placebo-effect is onlangs gemeten bij onderzoek naar meditatie door patiënten met een depressie. Zou niet ook de werking van de Bijbel hierop terug te voeren zijn?

„Er is altijd een placebo-effect, ook bij het gebruik van antidepressiva”, zegt Ypma. „De vraag is: wat is het meest zegenrijk op lange termijn? In plaats van alleen symptomen te bestrijden, kun je ook op de Bijbel geënte geestelijke oefeningen gaan doen, zodat je kunt zeggen: ik ervaar dat ik iets van God ontvang dat me ruimte geeft. Dat helpt pas echt tegen depressie.”

Solomon, die zelf ook aan zware depressies leed, schrijft: „Het kost mij moeite om het gevoel van tussenkomst van me af te zetten dat kenmerkend is voor je ondergang en opgang.”

Ypma schrijft deze opmerking belangwekkend te vinden. Ontvangt ook volgens hem een gelovige met een depressie niet alleen de genezing van God, maar eerst ook de ziekte?„Solomon ervaart een ruimte tussen zijn depressie en zichzelf, hij bevroedt de hand van God in zijn depressie. Dat vind ik een spannende gedachte. We moeten weer groter over God gaan denken dan we tegenwoordig gewend zijn. God heeft met de eeuwigheid te maken, en hij manifesteert zich in de tijdelijkheid. Er zit toeval en gedetermineerdheid in de dingen die je overkomen.”

Depressie als straf of les van God? „Hier buig ik het hoofd.”