'Lachen is voor Wilders vooral uitlachen'

recensie

Anton Zijderveld is emeritus hoogleraar sociologie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam.

’Dit boek heb ik geschreven uit bezorgdheid over het maatschappelijke klimaat in Nederland. Het gaat ons zeer voorspoedig, we zijn nog nooit zo welvarend geweest, en toch hoor je overal gekanker en gemopper. Niet alleen bij de groep Wilders en zijn aanhang; het is breder, het is een uitdijende olievlek.

De kritiek richt zich vooral op de islam, en op de multiculturele samenleving. Je kunt daar trouwens niet tegen zijn: de multiculturele samenleving bestaat nou eenmaal, zoals de zwaartekracht ook bestaat. En wat de islam betreft: laten we niet vergeten dat dat de derde godsdienst in Nederland is, na het katholicisme en het protestantisme. Vooral na 9/11 is er angst voor de islam, en voor de moslims. Daar is handig en knap op ingespeeld door Pim Fortuyn, en nu nog radicaler door Geert Wilders.

Zijn PVV is een populistische beweging, zoals de NSB dat destijds ook was. Nee, ik zeg niet dat ze identiek zijn, PVV'ers zijn geen fascisten, laat staan nazi's. In dit essay heb ik geanalyseerd wat populisme is, en ik noem een aantal voorbeelden uit de geschiedenis: in Nederland de Boerenpartij van Koekoek, in Frankrijk de groep van Pierre Poujade.

Een aantal elementen is kenmerkend voor het populisme, en in de PVV zie je die ook terug. Het is vóór alles een beweging die het volk mobiliseert onder leiding van een charismatische leider. Verder is het altijd heel erg emotioneel – de pers is daar gek op, vooral de tv. Het is nationalistisch: angst voor Europa, voor het teloorgaan van de autochtone cultuur, Nederland moet van vreemde smetten vrij zijn. Na de oorlog werd daarmee bedoeld: geen Duitsers en Japanners, nu: geen moslims. Het populisme is ook altijd humorloos. Wilders heeft geen humor, zijn fractiegenoten – neem Hero Brinkman – evenmin. Lachen is voor hen uitlachen, het uitlachen van de ander, de moslims, of de Antillianen.

Het belangrijkste is dat het populisme politiek drijfzand is. Het drijft op het nee, op het tegen zijn. Het woord ’ja’ kennen populisten niet. Op het moment dat ze verantwoordelijkheid moeten dragen, moeten ze een programma hebben. En dat hebben ze niet. Wat vindt de PVV van de kredietcrisis en de oplossing daarvan? Niemand die het weet. Als ze in een kabinet zouden gaan zitten, moeten ze compromissen sluiten, en dan zijn ze niet interessant meer voor hun achterban want die moet niets van compromissen hebben.

De peilingen zien er griezelig uit, dat geef ik toe, de PVV stijgt enorm. Maar per saldo ben ik toch niet zo somber. Het is er nu nog rustig, maar hoelang nog accepteert die Brinkman de tweede plaats? Er komt geheid een keer herrie in de tent. En ik denk dat Nederlanders dat gescheld en gekef op anderen weleens heel snel zat kunnen zijn. Populisme gaat namelijk ook gauw vervelen.

Ik heb dit boek geschreven voor mensen die niet ongevoelig zijn voor het populisme, die in die verhalen van Wilders wel wat zien. Dat twijfelend deel der natie wil ik een zetje in de goede richting geven.’