Angst voor ondergang aarde is universeel

recensie Vergaat de wereld in 2012, later of nooit? En zo ja, hoe? Door water, ijs, vuur of monsters? Alles blijkt mogelijk in de honderden eindtijdverhalen die intercultureel literatuurwetenschapster Mineke Schipper onderzocht. Toch hebben ze verrassend veel gemeen.

Volgens de Maya’s zal in het einde der tijden de regenslang zich uitstrekken langs de hemel en zullen watervloeden uitbreken en van de zon en de maan gutsen. De oude godin met haar tijgerklauwen en kroon van levende slangen zal het water nog even tegenhouden, maar al snel zal zij de zwarte God de ruimte geven om iedereen te vernietigen.

Omdat een van de Mayakalenders afloopt in 2012, is een vergelijkbaar eindscenario voor de mensheid voor een groeiende groep spirituelen een gegeven om serieus rekening mee te houden, schreef Trouw in oktober. Het was voor de Haarlemse Petra Faile reden om alvast een reddingsvlot aan te schaffen en haar pensioen af te kopen.

Eindscenario’s zijn in het geheel niet nieuw. Het verhaal over een voorbije of dreigende zondvloed circuleert in honderden culturen. In een Braziliaans verhaal is het de zonnegod die uit woede voor de mensen die elkaar onophoudelijk vermoordden, een zondvloed over de aarde zendt. De planeet Venus maakt zich in dit verhaal los van de hemel en komt naar de aarde in de vorm van een mens met zweren. Nergens is hij welkom, behalve bij de gastvrije man Waikaura. Tijdens de zondvloed wordt alleen deze goede Waikaura met zijn gezin gered. Ze overleven in een boot die Venus maakt van het karkas van een duif.

De parallellen met de bijbelse Noach en de ark zijn verrassend. En dat terwijl het Braziliaanse verhaal al zou bestaan voordat er contact was tussen de continenten.

Mineke Schipper vond en analyseerde honderden oorsprong- en eindtijdverhalen en beschreef een selectie in het boek ’Na ons de zondvloed’, als onderdeel van een groot onderzoek. Mineke Schipper is oud-hoogleraar interculturele literatuurwetenschap aan de universiteit Leiden en bekend van het wereldwijd vertaalde boek ’Trouw nooit een vrouw met grote voeten’ vol wijsheden over vrouwen. Ze schreef eerder over Afrikaanse scheppingsmythen en hoopt volgend jaar een lijvig boek te voltooien met de titel ’In het begin was er niemand’ waarin ze 1500 oorsprongsverhalen analyseert.

Schipper ontdekte twee soorten eindtijdverhalen: verhalen waarin de mensheid opnieuw begint, met de moraal dat mensen leren van hun fouten en na een catastrofe hun leven beteren. En er zijn verhalen waarin het na voortekenen als vallende sterren en pandemieën echt is afgelopen met de wereld. Daarna wordt er een schifting wordt gemaakt tussen uitverkorenen en verdoemden. Hemel en hel.

Soms is het een monster dat de mensheid verzwelgt. Soms is het ijs (Alaska) of een vernietigende vuurzee. Soms ook valt de hemel op de aarde.

Soms bestaat er geen eindtijdverhaal, maar áls er een eindscenario is, is de zondvloed favoriet, ontdekte Schipper. In die verhalen is het geduld van de goden met de ongehoorzame mensheid op. Voordat er een vloed losbreekt, is er meestal nog een waarschuwing, maar daar luistert niemand naar. Op één of twee goedwillende mensen na. Zij overleven de catastrofe en zetten de mensheid voort.

Hoe komt de zondvloed zo favoriet?

„Misschien zijn het lokale overstromingen geweest die mensen op dat idee brachten. Een overstroming geeft letterlijk het idee van weggevaagd worden. Geologen beweren dat er in elk geval geen wereldwijde zondvloed heeft plaatsgevonden sinds er mensen zijn op aarde. In tegenstelling tot wat wij vaak denken, zijn er veel overeenkomsten tussen culturen. Wij mensen hebben dezelfde lichaamsvormen en -functies en daardoor dezelfde basiservaringen. Het is niet zo vreemd dat we dezelfde angsten, levensvragen en verwachtingen delen. Vaak wordt beweerd dat verhalen zijn overgenomen van een bepaalde religie. Ik vind dat je moet uitkijken om te zeggen: dat hebben anderen van ons. Ik kijk er niet van op dat mensen los van elkaar verhalen verzinnen op grond van vergelijkbare angsten.

In wezen gaan deze verhalen over ons individuele mensen, over wie we zijn, waar we vandaan komen en hoe het met ons zal aflopen. Ons lot projecteren we op de hele mensheid. Er worden oplossingen of ontsnappingsclausules gezocht die het leven laten voortduren, zoals een hemel of paradijs. Want de gedachte dat het helemaal afgelopen zou zijn met de mensheid is natuurlijk ondraaglijk. Het is opvallend om te zien dat mensen willen dat er iets van hen overblijft na hun dood.”

Komt er een universeel godsbeeld in de verhalen naar voren?

„Er zijn erg veel verschillende goden. Er is een onbekende godin in India die in een kwaadaardige oprisping de aarde onder water zet omdat een man niet voor haar aan de kant wilde gaan. Over het algemeen gaan goden minder impulsief te werk. In veel verhalen lijkt God erg op de mens. Het is echt onthullend wat voor goden ik langs heb zien komen: ze zweten, braken, zitten achter de vrouwen aan. Zo menselijk. Een verschil met de bijbelse God is dat van hem wordt gezegd dat hij juist zo heel anders is dan de mens. Het mooie aan het verhaal van Noach vind ik dat God een verbond sluit met de mens en belooft dat er geen zondvloed meer zal komen. Dat is ook een verschil met veel andere verhalen.’’

Wat opvalt in de verhalen is dat mensen een bijna universele drang lijken te hebben om aan het einde afgerekend te worden op hun daden

„Zelfs bij mensen die geloven dat het voor iedereen goed komt. Als je doorvraagt, willen de meesten toch dat de schurk gestraft wordt, dat bijvoorbeeld een Hitler niet straffeloos wegkomt.”

Neemt de interesse voor het ’eindtijddenken’ toe?

„De interesse voor het onderwerp neemt toe. Dat zie je in films en boeken, maar het is lastig vast te stellen of er meer sprake is van doemdenken. Rond de jaren dertig van de zestiende eeuw rende er soms ook een fanatieke anabaptist naakt door de straten van Amsterdam die dacht dat het einde der tijden was aangebroken. Ook rond millenniumwisselingen heeft vaak angst geheerst. Verschil met nu is wel dat je door internet meer weet over risico’s die de wereld bedreigen, de dreiging van het onbekende. Zo weten we dat er een kernramp kan komen, als een conflict met Iran of Pakistan uit de hand loopt. We weten dat er een Mexicaanse griep is, die is als hype in de media gepresenteerd. Er is onzekerheid over milieu en menselijke vruchtbaarheid. Je vindt op internet alles wat je wel of niet wilt geloven. Mensen gaan dan verbanden leggen: ’Zie je wel, dit was al voorspeld’.

Ook in een tamelijk veilige situatie, willen mensen zich nóg meer indekken tegen alles waar ze zich niet voor kunnen verzekeren. Daar is geen eind aan. Ik denk dat het wijsheid is als je kunt accepteren dat je je niet voor alles kunt indekken, dat je daar dus geen energie meer in hoeft te stoppen. We weten niet hoe het loopt, dus laten we nieuwsgierig om ons heen kijken naar het leven nu.”

Bent u zelf tot nieuwe inzichten gekomen door uw onderzoek?

„Door het bestuderen van verhalen over mensen die hun verantwoordelijkheid niet nemen en over goden die dan ingrijpen, ben ik tot het inzicht gekomen dat de aarde niet vanzelf een leefbare plek blijft. Die verhalen hebben een boodschap voor onze tijd. De toekomst van de mensheid hangt mede van ons af. De keuze is dan: moet het alleen met mijzelf hier en nu goed gaan of ook met de komende generaties? Ik blijf hopen dat er ooit een nieuw gelukkig leven zal aanbreken.

Luitenant-kolonel Wersjinin zegt in ’Drie zusters’ van Tsjechov precies waar het voor mij om gaat: We zullen er natuurlijk geen deel aan hebben, maar ons leven van nu en ons werk zijn daarop gericht en we lijden er ook voor, wij zijn het die het voortbrengen – en daarin alleen vinden we de zin van ons bestaan en, als u wilt, ons geluk.”