Mechanische muziek voor musici van vlees en bloed

recensie

Tijdens het PAN-festival van rietkwintet Calefax reikte saxofonist/ bewerker Raaf Hekkema afgelopen zondag het eerste exemplaar van de nieuwe Nancarrow-cd uit aan Jan Wolff. De ex-directeur en oprichter van het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ – voorheen van de IJsbreker – was in de jaren tachtig namelijk de eerste die de bijna vergeten componist Conlon Nancarrow (1912-1997) in Nederland uitnodigde. Nancarrows late internationale erkenning (onder meer op voorspraak van collega György Ligeti) had hij waarschijnlijk te danken aan zijn in alle opzichten radicale aard. Het begon al in het interbellum, toen de gewezen jazztrompettist aan de zijde van de communisten in Spanje meevocht tegen Franco. Bij terugkomst bleek hij daarom niet langer welkom in de Verenigde Staten. Hij vond asiel in Mexico, waar hij tot zijn dood als een kluizenaar zou wonen. Radicaal was hij ook als componist: gefascineerd door tempi en tempoverhoudingen componeerde hij ruim vijftig ’Studies for Player Piano’ – letterlijk compositorische onderzoekingen voor mechanische piano. In die wonderlijke, mathematische stukken bewegen de stemmen over elkaar heen als aan elastiekjes. De ’Studies’ werden lang beschouwd als te virtuoos voor mensenhanden en te ingewikkeld om op papier te noteren. Bovendien had Nancarrow naar eigen zeggen geen zin om rekening te houden met muzikantenbeperkingen: hij wilde zich puur op de muziek kunnen richten. Ondanks die ingenieuze wiskundige spelletjes die Nancarrow speelt, klinkt zijn muziek altijd licht en jazzy. Op hol geslagen bluesmelodietjes botsen tegen Bach en Art Tatum, cirkelen wankelend om elkaar heen en doen in canon wedstrijdjes wie het eerst thuis is. Ligeti noemde Nancarrow ’de beste van alle levende componisten’. Vanaf de jaren tachtig hebben verschillende bewerkers Nancarrows mechanische muziek voor musici van vlees en bloed proberen te noteren. Dat leverde vaak interessant resultaat op, maar het klonk altijd wel een beetje ploeterig. Zo niet de arrangementen die Raaf Hekkema de afgelopen vijf jaar voor Calefax en pianist Ivo Janssen maakte van ’de Bach van de 20ste eeuw’ (Hekkema) – bewerkingen die Nancarrows muziek niet alleen als een handschoen passen, maar waarbij je ook nog eens alle lijnen in verschillende kleuren kunt volgen. Als Nancarrow de Bach van de 20ste eeuw is, dan klinken zijn ’Studies for Player Piano’ hier als een ’Wohltemperiertes Pianola’. In de virtuoze handen van Calefax plus Janssen klinken de ’Studies’ lenig, zuiver en moeiteloos. Het is ongelooflijk dat de ritmische verschuivingen eigenlijk geen issue meer zijn in deze uitvoeringen. Calefax schakelt moeiteloos licht van het ene tempo naar het andere, met een swing die aanstekelijk werkt. Als je tijdens het beluisteren van deze cd niet van je stoel bent gevallen, dans dan blijmoedig je benen in de knoop (en kijk naar de prachtige filmpjes van Alban Wesly, op www.youtube.com/albanw). (AF)