Ajax kan nergens op terugvallen

Ajax werd gisteren ontmanteld door Vitesse (4-1). Nog geen jaar na het zelfonderzoek van de commissie-Coronel oogt de club stuurloos.

In een seizoen waarin bij twee van de drie traditionele topclubs trainers hun strijd staakten, Gertjan Verbeek bij Feyenoord en Huub Stevens bij PSV, vertoont steeds indringender ook de samenwerking tussen Marco van Basten en zijn spelers bij Ajax heilloze trekjes. „Ik herken mezelf hier niet in”, zei Van Basten gisteren over de ongestructureerde wijze waarop Ajax zich in Arnhem door Vitesse had laten pijnigen (4-1).

Daaruit sprak bovenal een bedenkelijke mate van vervreemding, en Van Basten had zowel in het veld als daarbuiten niet de indruk gewekt die te kunnen wegnemen dan wel te kunnen bestrijden. Nog geen jaar na de verschijning van het rapport van de commissie-Coronel oogt Ajax met één punt uit de laatste vier duels alweer stuurloos, aan de hand toch van de coach aan wie de club zich na het kritische zelfonderzoek bijna onvoorwaardelijk had overgeleverd.

Ajax verloor terrein in de strijd om de tweede plaats, die toegang geeft tot het hoogst haalbare, de voorronden van de Champions League –een hachelijk gevecht waarin ook PSV zich weer lijkt te kunnen mengen. De achterstand op koploper AZ, veertien punten nu, neemt na al vier seizoenen zonder titel in Amsterdam onterende proporties aan. Maar dat zijn nog cijfers, die bovendien voorlopig hoe dan ook nog zicht bieden op een ontsnapping naar het voornaamste Europese toernooi.

Interessanter is het beeld erachter, waarmee uiteenlopende gevoelens worden opgeroepen. Van herkenning, na het vierjarige bewind van Van Basten als bondscoach. Van onbegrip ook en onderhand van lichte verbijstering, over de grofweg vergelijkbare lijnen waarlangs een proces onder leiding van een toch gerenommeerde voetbalpersoonlijkheid opnieuw lijkt te stokken.

Na twee 1-0 nederlagen tegen FC Groningen en Heerenveen en een gelijkspel (2-2) tegen Heracles werd Ajax, ongecoördineerd en verkrampt, in Arnhem meedogenloos ontmanteld –als het toonbeeld van een ploeg zonder houvast. Van Basten, de onverminderd onervaren coach, blijkt dat in tweeërlei opzicht niet te kunnen bieden.

Ook in zijn selectie lagen, zoals al jarenlang bij Ajax, de verhoudingen tussen aanvallende en verdedigende mogelijkheden van meet af aan scheef. Bij Oranje gaf Van Basten zich pas laat over aan gangbare praktijken, met een verstevigd middenveld, nadat hij de spelers meer dan drie jaar in zijn geliefde doch gedateerde systeem had ingepast.

Bij Ajax is hij in grote lijnen teruggevallen op die gekunstelde aanpak. Ook gisteren vervaagde Van Bastens topaankoop Sulejmani als offensieve middenvelder, een positie waarvoor hij –bij Heerenveen ontbolsterd als ongebonden aanvaller– de veelzijdigheid mist. Maar Van Basten volhardt in zijn vondst, en dat leidde inmiddels mede tot een reeks van verschuivingen, in zijn opstellingen vooraf én tijdens de wedstrijden.

Het merendeel daarvan had vooralsnog geen effect, zoals ook gisteren weer toen tal van ajacieden van hot naar her werden gestuurd. Daarbij zij gesteld dat Van Basten zich deels dient te behelpen met niet bovenmatig getalenteerde spelers, met een verwijzing ook naar de wetmatigheid dat malheur nimmer geheel en al aan een trainer kan worden toegeschreven. Daar staat dan weer tegenover dat Van Basten bewust heeft gekozen voor eigen jongelingen uit een grijze lichting als Sarpong en Anita, machteloze basisspelers in Arnhem, en reserve Schilder.

In breder perspectief dringt zich bovendien nóg een parallel op. Rond de eeuwwisseling raakte Jan Wouters, een evenzeer gereputeerd oud-speler, als beginnend trainer bij Ajax verstrikt in bijkans oneindige wisselingen. Hij leek bovenal maar niet te kunnen bevatten dat zijn voor hem zo simpele bedoelingen niet werden begrepen. Van Basten zal in Arnhem niet hebben bedoeld dat hij zich als ex-topspeler niet herkent in zijn spelers, maar zo vreemd is het niet als een dergelijke dubbele lading bij zo’n uitspraak toch opborrelt.

Daar komt bij dat Van Bastens afstandelijkheid toenadering kan belemmeren. De naar Real Madrid vertrokken topschutter Huntelaar vertelde onlangs nimmer detaillistisch onderricht van Van Basten, ooit toch een uitzonderlijke spits, te hebben gehad. Zoals bij Oranje zegt Van Basten ook nu voortdurend dat hij zijn spelers duidelijkheid wil verschaffen, maar hij zal dat op zijn manier doen, op zijn afstand waarschijnlijk.

Anders is het nauwelijks te verklaren dat Ajax juist in alle geledingen een gebrek aan vastigheden uitstraalt. Op het middenveld dichtte de eerder gepasseerde Gabri gisteren ogenschijnlijk vooral op eigen kracht nog menig lek. Lindgren, aanvoerder nog niet zo lang geleden, keerde terug als een doffe invaller. De Belgen Vertonghen en Vermaelen verschrompelden als beoogde sterkhouders en de tussentijdse aankoop Wielaert liep weer kleurloos mee.

Zo werd onderstreept dat Ajax bij tegenwind en een nu al enige weken niet renderende aanval nergens op kan terugvallen. Juist voor zo’n basis dient een trainer te zorgen. Maar Van Basten liet gisteren al blijken grootscheepse veranderingen, in bijvoorbeeld het systeem, niet te overwegen. Daarmee lijkt het einde van een zich herhalende geschiedenis nog niet in zicht.