Het wordt steeds duidelijker dat er geen pijnloze oplossingen bestaan om Griekenland uit het financieel-economische moeras te trekken. Meer lenen? Schulden afschrijven? Elke ingreep brengt nadelen met zich mee. De Griekse crisis in vier vragen.

Een jaar nadat de Europese Unie en het Internationaal Monetair Fonds Griekenland met 110 miljard euro te hulp schoten is duidelijk dat het land nog lang niet uit de problemen is. Sterker nog, Griekenland staat er veel slechter voor dan de voorspellingen die dienden als basis voor de noodleningen. Het wordt duidelijk dat er geen pijnloze oplossingen bestaan om Griekenland uit het moeras te trekken, maar Europa is sterk verdeeld over de richting. Moeten de duimschroeven verder worden aangedraaid of wordt het tijd om te erkennen dat de Griekse schulden nooit volledig worden afgelost?

"Het wordt allemaal nog pijnlijker en zwaarder voor de Grieken. Aan politieke onwil heb ik geen boodschap - het programma moet gewoon uitgevoerd worden." Minister De Jager van financiën sloeg deze week verbaal wild om zich heen in Brussel. De geruchten dat Griekenland extra steun nodig zou hebben - bovenop de eerder verschafte 110 miljard euro - wilde hij direct de wereld uit hebben. Alles wees er immers op dat de Grieken niet eens de voorwaarden van het eerste steunpakket zouden halen, bij lange na niet zelfs. Het huidige steunprogramma wordt wat de Jager betreft zelfs stopgezet als die doelen niet alsnog gehaald worden.

De Jager weet voor wie hij praat. Het gevoel onder de Nederlandse bevolking is dat er alsmaar meer geld richting de Grieken gaat, terwijl zij niet eens in staat zijn fatsoenlijk belasting te heffen. De Nederlandse arbeider die later met pensioen moet om de Griekse 'Club Med'-cultuur in stand te houden, daar tekent geen enkele politicus voor. Zelfs president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank steunt openlijk de lijn van het strenger aanpakken van de Grieken. In het programma 'Knevel en Van den Brink' wees hij de suggestie van het deels kwijtschelden van Griekse schulden van de hand: "Dat is gewoon zeggen: geef de rekening maar aan ons. U kunt uw spaarcenten alleen behouden als wij Griekenland helpen eruit te komen."

Wat is er misgegaan? Om kort te gaan: alles. Alle vooronderstellingen van het IMF en de Europese Unie over de gewenste richting van de Griekse economie ná het steunpakket bleken achteraf te rooskleurig. De Griekse economie krimpt in een veel harder tempo dan verwacht. De werkloosheid en inflatie zijn veel hoger. Mede als gevolg van die factoren lukt het de regering van premier Papandreou niet om het begrotingstekort voldoende terug te dringen. En dat alles leidt er weer toe dat beleggers niet, zoals gehoopt, weer vertrouwen zouden krijgen in het land om zichzelf te bedruipen. Daarmee is de gedachte dat Griekenland in 2012 weer zelfstandig zal kunnen lenen op de kapitaalmarkt volkomen onrealistisch geworden. De rente die het land zou moeten betalen op nieuwe leningen ligt met bijna 16 procent (voor een tienjarige staatslening) veel hoger dan de grofweg 10 procent die een jaar geleden leidde tot de vlucht richting EU en IMF.

Is de schuld nog wel af te lossen?

De malaise waarin de Griekse economie zich bevindt begint onhoudbare trekken te vertonen, zo waarschuwen veel economen. Een simpel rekensommetje volstaat volgens hen om aan te tonen dat de Griekse schulden nooit volledig terugbetaald kunnen worden. Momenteel bedraagt de Griekse staatsschuld ongeveer 327 miljard euro, ofwel 160 procent van het jaarlijkse bruto binnenlands product. Bijna 6 procent van het jaarlijkse bbp wordt nu uitgegeven aan rentebetalingen op de schuld: meer dan 15 procent van wat de overheid jaarlijks binnenkrijgt aan belastingen. Slechts bij een rente van 6 procent op staatsleningen én een economische groei van 4 procent per jaar zal de schuld ten opzichte van de economie stabiel blijven. Maar de Griekse rente bedraagt 16 procent, en de economie krimpt met 3,5 procent op jaarbasis. De schuldberg zal dus alleen maar blijven groeien, evenals de rentebetalingen die daaraan gekoppeld zitten. 85 procent van recent ondervraagde internationale beleggers gaat er daarom vanuit dat Griekenland zijn schuld niet (volledig) terug zal betalen.

Afschrijven dan maar?

Een jaar na de eerste redding van de Grieken klinkt dit geluid nu ook voorzichtig aan de Europese onderhandelingstafels. Er worden nieuwe woorden voor uitgevonden: herprofileren, herstructureren, afstempelen, default- maar het komt allemaal op hetzelfde neer: de Grieken betalen hun schuld niet (volledig) terug. Het geheime overleg dat een paar weken geleden door de Luxemburgse minister van financiën Juncker werd belegd voor zijn Duitse, Franse, Italiaanse, Spaanse en Griekse collega's zou deze optie voor het eerst serieus behandeld hebben. Want het alternatief - weer extra miljarden aan belastinggeld uittrekken om Griekenland tijd te geven extra te bezuinigen - is niet meer te verkopen in de landen die zichzelf alleen maar als betalers zien: Duitsland, Finland en ook Nederland.

Het grote voordeel van het deels kwijtschelden van de schulden is dat Griekenland in één klap uit de problemen is, en de bevolking weer perspectief krijgt. De steun voor de bezuinigingsplannen neemt af onder de Griekse bevolking nu er telkens nieuwe maatregelen worden aangekondigd. Oppositiepartijen zien politiek voordeel in het veroordelen van Europa als boeman, en zelfs in de regeringscoalitie ontstaan scheurtjes over een groot privatiseringsprogramma. Herstructureren kan een sentiment van wrok in de samenleving wegnemen en voorkomen dat er partijen aan de macht komen die openlijk zullen weigeren de schuld nog te betalen - wat tot veel grotere onrust zal leiden dan een vooraf afgesproken kwijtschelding.

Wat is er tegen afschrijven?

Binnen Europa is er echter in ieder geval één belangrijke partij die niets van deze plannen wil horen: de Europese Centrale Bank. Naar verluidt liep president Trichet woedend weg uit het geheime Luxemburgse overleg toen politici deze optie bespraken. Want het Griekse bankwezen, volgeladen met staatsleningen, zal een forse afwaardering van de schuld niet overleven. De ECB heeft zelf flink de Griekse obligaties ingekocht om de koers te ondersteunen en zal miljarden verliezen. Duitse en Franse banken zullen een flinke tik krijgen. De verwevenheid van de Europese economieën zorgt ervoor dat de rekening dan via een omweg wel bij de belastingbetaler terecht komt.

Maar het ergste is de onvoorspelbaarheid van andere gevolgen: hoe gaan beleggers reageren op het feit dat een euroland zijn verplichtingen niet nakomt? Zijn Ierland, Portugal en Spanje de volgende die niet gaan betalen? In een dergelijke onzekerheid kan de ECB geen normaal monetair beleid voeren. Als onderdeel van de ECB vergeleek Nout Wellink die situatie met het omvallen van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers in het najaar van 2008, en mogelijk nog erger. Los van de directe financiële schade die Nederlandse banken, verzekeraars en pensioenfondsen zullen lijden bij een afschrijving, kan een nieuwe financiële crisis de belastingbetaler flink raken.

En hoe nu verder?

Voorlopig houden politici vast aan de lijn die eigenlijk niemand meer wil, of in elk geval voor mogelijk houdt: Griekenland zal extra gaan bezuinigen om alsnog aan de oorspronkelijke voorwaarden van EU en IMF te voldoen. Experts van buitenaf worden ingevlogen om een privatiseringsprogramma van 50 miljard (!) nieuw leven in te blazen. Klinkt leuk, zeggen critici, maar het zal jaren duren voordat dat proces is afgerond. Bovendien kan de opbrengst van al die staatsbedrijven wel eens fors lager uitvallen als de Griekse economie maar blijft krimpen, en de mogelijke kopers weten dat het land ervan af moet. De suggestie van De Jager om nieuwe leningen uit te geven met de staatsbezittingen als onderpand was in die zin erg goedkoop: de opbrengst van de privatisering is allang voorbestemd voor het verlagen van de schuld en een euro kan maar één keer worden uitgegeven.

Waarom gooien we Griekenland niet uit de euro?

'Hoppa, uit de euro' kopte een populaire ochtendkrant deze week als dé oplossing voor het Griekse dilemma. Het is in het verleden al vaker gezegd door economen: een land met een eigen munt kan besluiten deze te devalueren (in waarde laten dalen ten opzichte van andere munten), om zo de economie aan te jagen. Zie bijvoorbeeld Engeland: het land heeft een even groot begrotingstekort als Griekenland (wel met een lagere staatsschuld), en is totaal niet in beeld bij zenuwachtige beleggers die bang zijn hun geld kwijt te raken. Het pond is in waarde gedaald en het land lijkt zich aan de economische malaise te kunnen onttrekken.

Maar een eigen munt hebben is iets anders dan opnieuw een eigen munt invoeren. Alles in Griekenland wordt gerekend in euro's: van spaarsaldi van burgers tot internationaal betalingsverkeer tussen bedrijven, van de schulden van de overheid tot de investeringen van buitenlanders in Griekenland. Als er een nieuwe munt wordt ingevoerd zal deze kelderen in waarde, gezien de staat van de Griekse economie. De banken zullen omvallen, omdat burgers massaal hun geld van de bank halen in een poging de de waarde te behouden. De nieuwe drachme zal in één klap in waarde kelderen en de Griekse regering zal zelfstandig geen geld kunnen lenen op de kapitaalmarkt. Handelsstromen uit en naar Griekenland zullen stilvallen als gevolg van onzekerheid over betalingen. Kortom: het land staat één grote recessie te wachten.

Maar ook voor de andere Europese landen is de schade aanzienlijk. Alle bezittingen van buitenlanders in het land kelderen in waarde, en de vraag is of het Europese bankwezen een dergelijke schok aan kan. De 110 miljard euro van het IMF en de EU kan in elk geval niet in die harde valuta worden terugbetaald. Bovendien leidt een eventueel vertrek van Griekenland uit de euro ertoe dat beleggers er rekening mee houden dat er meer landen volgen. Alle landen met hoge tekorten en schulden - naast Ierland en Portugal in elk geval ook Spanje, België en Italië - zullen dat merken in de rente die zij moeten betalen op hun staatsleningen.