"Laat er geen misverstand over bestaan: ook mijn partij is voorstander van een streng asielbeleid", benadrukte PvdA-Kamerlid Martijn van Dam vorige week tijdens een debat met demissionair minister Gerd Leers (immigratie en asiel). Goed, het beleid dient ook 'rechtvaardig' en 'menswaardig' te zijn, zo voegde Van Dam er meteen aan toe, de toenaderingspoging richting de VVD had niet veel duidelijker kunnen zijn.

Zijn collega van die partij, Cora van Nieuwenhuizen, had even daarvoor op haar beurt de minister opgeroepen enige 'coulance' te betrachten bij het uitvoeren van de per 1 oktober aangescherpte eisen voor gezinsmigratie. Die nieuwe regels, nog bedacht door het gedoogkabinet Rutte-Verhagen-Wilders, kunnen door de verkiezingswinst van de PvdA niet langer op een Kamermeerderheid rekenen.

De VVD is 'warm voorstander' van de aangescherpte regels maar, zo bleek, realistisch over de nieuwe politieke verhoudingen. Uit de formatieonderhandelingen met de PvdA zou wel weer eens een ander beleid kunnen komen, hintte Van Nieuwenhuizen. Of Leers daar niet wat rekening mee kon houden.

Het was een opmerkelijk moment. De oude vrienden van de gestrande gedoogcoalitie roken dan ook bloed. "De VVD vecht niet langer voor het beperken van immigratie", concludeerde de PVV. "De VVD neemt haar verlies op dit punt", stelde het CDA.

Klassiek compromis
Die conclusies gaan vooralsnog veel te ver. Toch, het debat over gezinsmigratiebeleid bood wel degelijk een inkijkje in de door radiostilte omgeven formatiegesprekken. Beide partijen gunnen elkaar wat, om in de terminologie van Rutte en Samsom te blijven.

Wel is het zo dat tijdens een formatie waar 'uitruilen' als toverwoord geldt, het onderwerp immigratie en asiel zich meer lijkt te lenen voor een klassiek compromis. Op veel vlakken staan de partijen lijnrecht tegenover elkaar, zo leert een blik op beide verkiezingsprogramma's.

In eigen regio
Staat de PvdA 'pal' voor internationale verdragen en EU-asielrichtlijnen, de VVD wil een zogenoemde 'opt-out' als Europese regels verhinderen dat kansarme immigratie wordt teruggedrongen. Benadrukken de liberalen dat alleenstaande minderjarige vreemdelingen het beste in de eigen regio kunnen worden opgevangen om worteling in Nederland te voorkomen, de sociaal-democraten onderstrepen dat gewortelde kinderen van asielzoekers en alleenstaande minderjarige asielzoekers niet worden uitgezet.

Ook wat toon betreft staan de verkiezingsvoornemens van beide partijen ver van elkaar vandaan. Gaat het in het VVD-programma over frauderen, illegaliteit en criminele vreemdelingen, bij de PvdA gaat het over taalles voor asielzoekers die wachten op hun toelating, zieke vreemdelingen die opvang verdienen en kinderen die niet opgesloten mogen worden. Daartussenin zit echter voldoende ruimte voor een compromis waar de achterban van beide partijen mee kan leven.

"Dankzij de VVD zijn vanaf 2002 belangrijke stappen genomen om het asiel- en immigratiebeleid streng, rechtvaardig en consequent toe te passen", vertelt het verkiezingsprogramma van de liberalen. Streng, rechtvaardig en consequent, dus. Voeg daar 'menswaardig' aan toe en de vierslag kan zo in het regeerakkoord. De PvdA zal ook wel consequent willen zijn.

Minder belangrijk
Wat in ieder geval duidelijk lijkt: immigratie- en asielbeleid, hoe gevoelig soms ook, is aan de formatietafel een stuk minder belangrijk dan twee jaar geleden. Niet alleen omdat de PVV zo aan invloed heeft ingeboet, maar ook door de nog altijd niet getemde financiële crisis. De bezuinigingen in de zorg en de sociale zekerheid, het hervormen van de woning- en de arbeidsmarkt - daar worden de harde noten gekraakt.

Het is dan ook een teken aan de wand dat het waarschijnlijke verdwijnen van de ministerspost van Gerd Leers, immigratie en asiel, zowat het slechtst bewaarde geheim van de onderhandelingen is.