Wie de verkiezingsprogramma's naast elkaar legt, ziet dat Nederland milder is geworden: de programma's van 2012 ademen mededogen uit, trots en vooral: saamhorigheid.

Het denkraam van Nederland staat er anno 2012 volstrekt anders bij dan in 2010. Twee jaar Rutte met een gedoogconstructie, en Nederland is mild geworden. Lees de verkiezingsprogramma's van de politieke partijen en zie: de tijd van hameren op aanpassen, straf en wangedrag - vooral van de allochtone medemens - is voorbij. In 2012 draait het om trots, saamhorigheid en verantwoordelijkheid voor de komende generatie. En die crisis, dat is natuurlijk een kans. Een blessing in disguise.

Je kunt het bijvoorbeeld zien aan de toon van het CDA-verkiezingsprogramma. Dat uit 2010 - 'Slagvaardig en Samen'- ademde rigueur. 'Nederland is de afgelopen jaren aantoonbaar veiliger geworden. Het CDA wil die koers vasthouden door streng op te treden tegen wangedrag en criminaliteit en door herstel van gezag van politie en justitie.' Het programma van 2012? Zelfs diep in de poriën van het verkiezingsprogramma is niets meer van die harde lijn terug te vinden. De sfeer die eruit spreekt, is er een van mededogen. 'Een eenzijdige aanpak voor strenge straffen (repressie) werkt niet. Een brede, preventieve aanpak is vaak minstens zo effectief.'

Veilige leefomgeving
Of de PvdA. 2010: 'Te vaak komt het voor dat een relatief kleine groep jongeren een grote groep bewoners het leven zuur maakt. Overlast, intimidatie en criminaliteit lopen in elkaar over. Wat je afkomst ook is, wie je ook bent, je hebt je te gedragen.' 2012: 'Veiligheid betekent ook dat mensen elkaar op straat aanspreken op gedrag, dat ouders kinderen aanspreken en verschillende organisaties de handen ineen slaan voor een veilige leefomgeving.'

'Er zijn aanhoudende problemen met immigratie en integratie. Allochtonen zijn nog altijd oververtegenwoordigd in werkloosheids- en criminaliteitsstatistieken.' Dat stond in de inleiding op het VVD-verkiezingsprogramma van 2010. Nu is het: 'De VVD staat voor een samenleving waarin iedereen meedoet.'

Ook GroenLinks toont zich niet ongevoelig voor de tijdgeest. Waar het verkiezingsprogramma in 2010 constateerde dat 'te veel jongens uit migrantengezinnen het criminele pad op gaan' en voorstelde dat probleemgezinnen 'stevige begeleiding' krijgen, stelt de partij in 2012: 'GroenLinks doet niet mee aan het verdacht maken van groepen mensen.'

Hoe verschillend de standpunten van Nederlandse politieke partijen ook mogen zijn, hun basisgedachte is dezelfde: we zullen het samen moeten doen. 'Als 17 miljoen Nederlanders er samen de schouders onder zetten, kunnen ze elke storm doorstaan', voorspelt de VVD. 'Wij zijn een wij-land', zegt het CDA. 'Ons Nederland', stelt de PVV. Net als D66: 'In ons Nederland groeien kinderen veilig op. [..] Ons Nederland is in beweging.'

Respect
Met zijn allen, daar gaat het in september om. 'We komen pas tot ons recht in relatie tot anderen. Wij kiezen voor een land waarin mensen met respect met elkaar omgaan', zegt het CDA.

'De verandering waar de ChristenUnie vorm aan wil geven, is een omslag van 'ik' naar 'wij'.[..] De juiste weg komt er altijd op neer om te zien naar mensen om ons heen en om elkaar recht te doen.'

D66: 'Mensen staan niet alleen. Een mens is geen eiland. We zoeken elkaar op, hebben elkaar nodig. Onderling verbonden, in vertrouwen, met zorg en verantwoordelijkheid voor elkaar, voor onze omgeving en onze gezamenlijke toekomst.'

SP: 'Omkijken naar een ander en zorgen voor elkaar worden steeds moeilijker gemaakt. Dat bedreigt de samenhang in onze samenleving.'

Het wij-gevoel zorgt ook voor nieuwe fierheid. 'Onze leraren zijn weer trots op Nederland en de westerse beschaving', neemt de PVV zich voor. 'Nederland is een mooi land, met volop mogelijkheden. En volop kansen voor de toekomst', zijn de eerste zinnen van het SP-verkiezingsprogramma. 'Nederland een prachtig land!', schrijft het CDA. Precies eender denkt de VVD erover. 'Nederland is een van de mooiste, meest sociale en welvarende landen ter wereld.' Voorzichtig trots is ook de PvdA, die zich afvraagt: 'Kunnen we onze kinderen met trots een open samenleving nalaten, waarin we meer zijn dan een verzameling individuen?' Die zin verbindt de saamhorigheid met een tweede partij-overstijgend thema: verantwoordelijkheid voor de wereld die we onze kinderen nalaten.

Toekomst onze kinderen
GroenLinks ziet voor de komende generatie 'geen maximale materiële welvaart, maar meer welzijn. Zowel voor mensen die nu leven als voor generaties na ons en elders.' 'Een leven voor onze kinderen, dat nog mooier is dan dat van ons', is het visioen van D66. De ChristenUnie wil 'een wereld waarin we omzien naar elkaar en die ook leefbaar blijft voor onze kinderen'. Ook de VVD denkt aan de kinderen van nu. Als Nederland niet meer uitgeeft dan het verdient, 'zadelt het zijn kinderen niet met een hoge staatsschuld op'. En bij het CDA is het: 'Het gaat misschien wel het meest om onze kinderen. De toekomst van onze kinderen vraagt om nieuwe keuzes.'

'Niets doen is geen optie', schrijven verschillende partijen in bijna dezelfde bewoordingen. Volgens hen is er de afgelopen jaren te weinig gebeurd. Neem D66: 'Te lang heeft een aantal politieke partijen de huizenmarkt volledig vast laten lopen. Het laatste wat we moeten doen, is doen wat we altijd al deden. Dit is de situatie waar Nederland nu in zit. Partijen die elkaar niets gunnen en die iedere week met angst en beven naar de peilingen kijken hebben ons land op slot gezet', zeggen de auteurs van het D66-verkiezingsprogramma. 'Nederland heeft jaren stilgestaan. Economie, onderwijs, zorg, onderlinge saamhorigheid en eigen verantwoordelijkheid zijn toe aan grondig onderhoud', stelt D66.

Maar naar hoeven die keuzes niet te zijn. De crisis is een kans, vindt heel politiek Nederland. De ChristenUnie wil bijvoorbeeld niet alleen van 'ik' naar 'wij', maar ook van 'meer' naar 'genoeg'. 'Bang zijn is voor anderen', stelt de PVV, die de oplossing paraat heeft. 'Uit het moeras! Uit de euro!'

Het CDA: 'Wij laten ons niet afschrikken door de crisis. Het CDA gelooft dat Nederland het vermogen heeft om sterker uit de crisis te komen.' En de VVD zegt dat 'we er een mooier en beter Nederland voor terugkrijgen. Een land waar mensen verantwoordelijkheid nemen, niet alleen voor zichzelf, maar ook voor elkaar.'

Duurzaam
'De huidige crisis moet worden aangegrepen om een omslag te maken naar een betere en duurzamere toekomst', zegt GroenLinks. Volgens de PvdA heeft Nederland 'behoefte aan vooruitgang, aan nieuw perspectief en aan nieuwe kansen. Nederland snakt naar een uitweg uit de crisis. Die weg uit de crisis loopt via een agenda die groei, nieuwe investeringen en meer banen in evenwicht brengt met verstandig en eerlijk sociaal economisch beleid. [..] Een richting moet worden voorgeschreven naar een duurzame economie waardoor nieuwe groei mogelijk wordt gemaakt.'

'Wij pakken de oorzaken van de crisis aan, alleen dan kan het vertrouwen van mensen worden herwonnen', meent de SP. 'We moeten ook in crisistijd beschermen wat waardevol is en investeren in wat ons bindt.'

'De ChristenUnie beschouwt de wereldwijde crisis als het moment om een omslag te maken. Het gaat er niet om dat het allemaal minder moet, maar dat het beter kan. We willen een economie waarin consumenten geen genoegen meer nemen met oneerlijk en niet-duurzaam gemaakte producten en opgewekte energie.'

• Geert Wilders presenteert het verkiezingsprogramma van de PVV met de titel 'Hun Brussel, ons Nederland'.

Terminologie: 'Achter de dijken' en de 'agenda van groei en optimisme'
In een tijd waarin de kracht van grote woorden is uitgewerkt, zoekt iedere partij naar nieuwe termen. Wat doet een socialistische partij als een groot woord als kapitalisme zijn uitwerking heeft verloren, of GroenLinks als het woord vrijzinnigheid niemand iets blijkt te zeggen? Welke woorden gebruikt een sociaal-liberaal in een tijd dat niemand meer weet wat dat is? Dan speel je leentjebuur. Dan gebruik je vaak dezelfde woorden.

Neem 'Ons Nederland', de helft van de titel van het PVV-verkiezingsprogramma 'Hun Brussel, ons Nederland'. Ook D66 spreekt van 'ons Nederland'. In 2010 had geen van beide partijen het over Nederland als bezit. Alleen in het PvdA-programma kwam het voor. De sociaal-democraten destijds: 'In ons Nederland bouwt iedereen mee aan een gezamenlijke toekomst.'

Andersom gebeurt ook. Het PVV-partijprogramma van 2010 heette de 'agenda van hoop en optimisme'. Nu heeft niet meer de PVV, maar de PvdA een agenda. 'De weg uit de crisis loopt via een weg die groei, nieuwe investeringen en meer banen in evenwicht brengt met verstandig en eerlijk sociaal-economisch beleid.' Wat voor agenda is dat dan? 'Om Nederland uit de crisis te halen is een andere agenda nodig. Een agenda van groei en optimisme.'

'Iedereen', de titel van het CDA-verkiezingsprogramma, was in 2010 nog van de Partij van de Arbeid. 'Iedereen telt mee', heette hun programma destijds. Nu is dat 'Nederland sterker en socialer'.

De eerste zin van het GroenLinks-partijprogramma van 2010 luidde: 'Niets doen is geen optie.' Die zin komt in het huidige verkiezingsprogramma niet meer voor. Althans, niet bij GroenLinks. Wel bij D66, die stelt dat 'de nadelige gevolgen van niets doen immens zijn'. De ChristenUnie stelt: 'Alles laten zoals het is, is geen optie.'

Het woord compassie, de medemenselijkheid die een centrale waarde van het CDA leek te worden, is niet in het verkiezingsprogramma terechtgekomen. Van het CDA dan. Het werd wel de ondertitel van het boekje dat ChristenUnie-leider Arie Slob schreef over het programma: 'Voor de verandering, compassie voor Nederland.'

Partij-overstijgend is ook het gebruik van de oer-Hollandse dijken-metafoor. 'Wij geven niet toe aan de neiging om ons angstvallig achter de dijken te verschansen', zegt de VVD. 'Twee jaar lang werd de PVV weggehoond. Hoe durven ze om zo maar vraagtekens te zetten bij het groot-Europese project? Die xenofobe populisten toch - ze verschuilen zich achter de dijken', zo beschrijft de PVV hoe ze behandeld zijn. 'Die eurofielen die dat riepen zijn nu een stuk stiller.'

Diederik Samsom, PvdA-leider, zegt het zo: 'Welk land kunnen we onze kinderen laten zien over één of twee decennia? Wordt dat een land dat zich achter de dijken heeft verschanst?'