De groei van de uitgaven voor de zorg is niet langer op te brengen, waarschuwt een studiegroep van topambtenaren. Rond 2040 zouden de zorguitgaven bijna 55 procent van alle overheidsuitgaven opslokken, daarmee nauwelijks nog ruimte overlatend voor zaken als onderwijs, politie, justitie of sociale uitkeringen. Om die trend te stoppen moet in de komende kabinetsperiode twintig miljard euro extra worden bezuinigd, vooral op de zorg.

De Studiegroep Begrotingsruimte, met topambtenaren van de ministeries van financiën, sociale zaken, economische zaken en volksgezondheid, en vertegenwoordigers van de Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau, schrijft sinds het begin van de jaren zeventig aan de vooravond van verkiezingen een advies over het gewenste begrotingsbeleid in de nieuwe kabinetsperiode.

Het stuk heeft traditiegetrouw veel invloed op het financiële deel van verkiezingsprogramma's van politieke partijen en op de kabinetsformatie. Zo kwam het advies bij de vorige verkiezingen - 18 miljard euro bezuinigen - prompt in het regeerakkoord terecht. Maar dat bedrag werd pas afgesproken nadat was bepaald dat de zorguitgaven tot 2015 met 15 miljard euro zouden mogen stijgen. De netto-bezuiniging, die het kabinet-Rutte zich voornam was met andere woorden niet meer dan drie miljard euro.

Het gisteren gepubliceerde advies borduurt voort op de economische vooruitzichten tot 2017 die het Centraal Planbureau (CPB) donderdag publiceerde. Het CPB rekent niet echt op economische groei, die de grote overheidstekorten de komende jaren bijna als vanzelf zou doe verdwijnen.

Het CPB stelde dat er 25 miljard euro extra moet worden bezuinigd om het overheidstekort volledig weg te werken. Maar dat is de studiegroep te gortig. Met twintig miljard komt de begroting, zoals dat heet, structureel in balans. Feitelijk kan er dan nog een klein tekort overblijven.

De zorguitgaven zullen in de komende kabinetsperiode jaarlijks met 3,5 procent stijgen. Daar moet wat aan worden gedaan omdat de staatsschuld van Nederland volgens de studiegroep onder de verwachte economische omstandigheden pas gaat dalen als het jaarlijkse begrotingstekort kleiner is dan twee procent. De studiegroep adviseert de politiek de kosten voor de zorg in de hand te houden met een zogenoemde sluitregel. Om nieuwe uitgaven aan te pakken, zou een volgend kabinet moeten bepalen dat bij een overschrijding van het budget meteen bijvoorbeeld de eigen betalingen van patiënten en het eigen risico omhoog moeten.

De studiegroep geeft voor de langere termijn een aantal richtingen waarin de oplossing gezocht zou kunnen worden voor de groeiende zorguitgaven. Alleen noodzakelijke zorg zou nog in aanmerking moeten komen voor financiering via de zorgvoorziening. Bij langdurige zorg moet veel beter bepaald worden wat nog voor financiering in aanmerking komt. Bovendien moet de zorg meer in de eerste lijn plaatsvinden en moeten alle partijen - patiënt, personeel, verzekeraars en overheid - steeds kostenbeheersing voor ogen houden. Maandag komen ambtenaren van de ministeries van financiën en volksgezondheid met een concreet advies hiervoor.

Jaren is gewaarschuwd voor de gevolgen van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën. Dat is inmiddels volgens de studiegroep geen potentieel gevaar meer, maar een realiteit. De babyboom-generatie gaat met pensioen en er is te weinig jonge aanwas om het aantal werkenden op niveau te houden. Dat leidt automatisch tot minder ruimte voor economische groei. Die ontstaat niet langer doordat er automatisch meer mensen werken, maar alleen nog door groei van de productiviteit per werknemer en doordat meer uitkeringsgerechtigden en vrouwen aan het werk gaan.

De studiegroep hamert er dan ook op dat verdergegaan moet worden met hervormingen in het pensioenstelsel, de arbeidsmarkt en de woningmarkt. "Zonder aanpassing van de arrangementen betekent een steeds langere levensverwachting dat een steeds kleinere groep mensen steeds hogere kosten voor een steeds hogere groep inactieven moet opbrengen", aldus het rapport.