opinie Zowel het CDA als de PvdA bevinden zich electoraal in de problemen. Beide volkspartijen ondervinden concurrentie van radicalere politieke partijen: de SP en de PVV.

Het Nederlandse politieke landschap begint daardoor steeds meer te lijken op de Grand Canyon. De bestuurlijke partijen in het dal blijven hameren op nuances en redelijkheid, terwijl de populistische partijen op de linker en de rechterrand met simpele en heldere boodschappen steeds meer kiezers de bergen optrekken.

Welke ontwikkelingen kunnen zich in dit politieke landschap voordoen? In de eerste plaats zouden de SP en de PVV door kunnen gaan met polariseren, waardoor de druk op de bestuurlijke partijen in het dal nog groter wordt. Formaties zullen dan steeds moeilijker worden omdat er veel geschreeuw zal zijn, maar weinig wol.

In de tweede plaats is het denkbaar dat er een nieuw politiek midden ontstaat. Daarmee bedoel ik dat het CDA en de PvdA failliet gaan. Hun plaatsen worden dan ingenomen door SP en PVV, die op termijn geconfronteerd worden met nieuwe politieke partijen. Dit opvullen van het midden veronderstelt dat de SP en de PVV verder zullen normaliseren waardoor zij bestuurlijk acceptabel worden. De SP lijkt dit proces te hebben ingezet, maar bij de PVV is dat nog de vraag. Bovendien is het de vraag of de politiek-bestuurlijke elites de PVV opnieuw toegang tot de macht geven.

In de derde plaats zou het oude midden zich kunnen herstellen. Dat betekent dat het CDA en de PvdA in staat zijn zich qua inhoud en politiek leiderschap te vernieuwen, waardoor zij weer aantrekkelijk worden voor het brede electoraat.

Wat kunnen wij, met het oog hierop, afleiden uit de partijcongressen van afgelopen weekeinde? Mijn interpretatie van het CDA-congres is, dat er niet zozeer een ruk naar links is gemaakt, maar dat het CDA afstand neemt van de PVV en de deur naar andere partijen - inclusief de linkse - weer openzet. De echtscheiding tussen het CDA en de PVV is ingezet, maar het wachten is op de dag dat de kinderen naar de middelbare school gaan. Het nieuwe programma betekent dat een derde van het vorige CDA-congres alsnog gelijk krijgt. Maar wat doet het tweederde deel dat voor de gedoogconstructie met de PVV was?

Bij het PvdA-congres viel op dat de gematigde Cohen de deur naar het minderheidskabinet-Rutte heeft dichtgeslagen. "Zoek het zelf maar uit!", lijkt het antwoord van een getergde Cohen en hij kwam met deze uitspraak in de buurt van het bekende "Doe eens normaal man!" De politiek leider van de PvdA klimt, geprikkeld door de aanhoudende kritiek, de linkerberg op, daarin gesteund door zijn berggids Spekman.

Een doorgaande polarisatie van alle kanten ligt niet voor de hand, omdat de SP op zoek is naar regeringsdeelname. Bij de PVV is het onduidelijk of zij wil normaliseren dan wel zal blijven polariseren. Na een kabinetscrisis kan de PVV in een positie komen die vergelijkbaar is met die van de CPN: altijd kritisch, maar buiten de politieke macht gehouden.

Een faillissement van CDA en PvdA is mogelijk, maar op de korte termijn niet waarschijnlijk. Beide partijen moeten hard werken om de kiezersgunst terug te krijgen. Het meest voor de hand ligt een vernieuwd oud politiek midden waarbij Cohen moet oppassen dat hij rechts niet wordt gepasseerd door Roemer, die aangeeft met de VVD te willen regeren.

Zowel CDA als PvdA zullen verder moeten gaan met de inhoudelijke vernieuwing, maar er moet ook naar nieuw leiderschap worden gezocht. Het is voor beide partijen hoopgevend dat een nieuwe generatie wethouders zich heeft gemeld, die nationaal actief wil zijn.